Σκόνη στον χρόνο

Μια αξιέπαινη, πρώτη προσπάθεια ενός νέου Έλληνα συγγραφέα που διαλέγει—και τιμά—μια δύσκολη, σχεδόν τραυματική περίοδο της ιστορίας μας. Ο Γιάννης Γλύκας, με το βιβλίο "Σκόνη στον Χρόνο", επιχειρεί ένα ταξίδι από την Οδησσό και τη Θεσσαλονίκη, μέχρι τη Χίο και τη Σμύρνη — από την αριστοκράτισσα Αριάδνη στην ελληνική παροικία της Οδησσού έως τον Δημήτρη της Χίου που πάει στον πόλεμο και γνωρίζει την Αγγλίδα νοσοκόμα Αμαλία.

Το βιβλίο ξεκινά με αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο, μια επιλογή που δίνει άμεση φωνή και ένταση, όμως γρήγορα περνά στο τρίτο πρόσωπο όπου η ιστορία αναπτύσσεται γραμμικά — και αυτό είναι από τα θετικά του: καθαρή αφήγηση, χωρίς φλυαρίες. Η γλώσσα του είναι άμεση, ο λόγος ξεκάθαρος — κάτι που σε βιβλία τέτοιου τύπου με ιστορικό φόντο δεν είναι πάντα δεδομένο.

Στα αρνητικά του, η διαρκής αναφορά ονομάτων δευτερευόντων χαρακτήρων που δεν παίζουν ουσιαστικό ρόλο στην πλοκή — δημιουργεί κομμάτια που μοιάζουν να “μεταφέρονται” χωρίς λόγο, σαν να πληθαίνουν για να γεμίσει ο τόμος αλλά χωρίς ουσία. Το τέλος, αν και πλήρως αναμενόμενο, δεν εύκολα απογοητεύει — η αποτύπωση που το συνοδεύει είναι όμορφη, αλλά η “ανατροπή” που προστίθεται μοιάζει περισσότερο συμπλήρωμα παρά κορύφωση.

Ο τίτλος “Σκόνη στον Χρόνο” ταιριάζει με την αίσθηση του βιβλίου: άνθρωποι, ιδέες και έρωτες που λάμπουν για λίγο και μετά χάνονται, γίνονται «σκόνη στον χρόνο». Η μεγάλη του δύναμη είναι πως το μυθιστόρημα αυτό δεν αποφεύγει την ιστορική έρευνα: η κατάρρευση των οικονομικών της ελληνικής παροικίας στην Οδησσό, η ένταση του Εθνικού Διχασμού, η αναγκαστική μετοίκηση στη Χίο — όλα βρίσκονται εκεί με τρόπο που σε “φέρνει” στο σκηνικό. 

Σε τελική ανάλυση: δεν είναι το μεγάλο βιβλίο της χρονιάς, ούτε το “απόλυτο” ιστορικό μυθιστόρημα (δεν ξέρω αν κατατάσσεται αμιγώς στα ιστορικά μυθιστορήματα) αλλά αξίζει για όποιον θέλει να ταξιδέψει σε εκείνη την περίοδο, με λόγο απλό και εστιασμένο. Και για πρώτο βιβλίο, δείχνει υπόσχεση.

👍 Η άμεση γραφή και ο καθαρός λόγος που δεν σε κουράζουν
👎 Η πληθώρα δευτερευόντων χαρακτήρων

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩ 

Να τελειώνουμε με τον Έντυ Μπελγκέλ

Το κακό σερί συνεχίζεται. Μετά από μερικές απογοητεύσεις, είπα να δω γιατί γίνεται τόσος ντόρος γύρω από τον Édouard Louis και το "Να τελειώνουμε με τον Έντυ Μπελγκέλ". Ε, λοιπόν, ακόμα δεν κατάλαβα. Ένα βιβλίο που επιχειρεί να είναι ωμό, αληθινό, συγκλονιστικό — και τελικά μένει ένα απλοϊκό, δυσάρεστο χρονικό ενός παιδιού που μεγαλώνει σε μια φτωχή, ομοφοβική και βίαιη οικογένεια στο γαλλικό προλεταριάτο.

Ο Έντυ είναι το “διαφορετικό παιδί”, παγιδευμένος σε έναν κόσμο που τον απορρίπτει από τα πρώτα του βήματα. Ο Louis περιγράφει τη ζωή του με τρόπο σχεδόν εξομολογητικό, σαν να κρατά ημερολόγιο γεμάτο θυμό και ντροπή. Ωστόσο, εκεί που άλλοι συγγραφείς θα προσπαθούσαν να σε βάλουν στη θέση του ήρωα, να σε κάνουν να πονέσεις μαζί του, εδώ μένεις απέξω, αδιάφορος. Η γραφή δεν έχει ούτε ευαισθησία ούτε βάθος. Είναι μια ωμή παράθεση δυσάρεστων σκηνών, χωρίς ανάσα, χωρίς εσωτερικό ρυθμό, χωρίς λόγο ύπαρξης πέρα από το σοκ.

Ναι, υπάρχουν στιγμές αλήθειας — το σχολείο, οι συμμαθητές, η οικογενειακή φτώχεια, το αίσθημα ντροπής για την ταυτότητα. Αλλά πνίγονται μέσα στην υπερβολή και στη μονοδιάστατη αφήγηση. Δεν υπάρχει κορύφωση, δεν υπάρχει λύτρωση, μόνο μια αίσθηση δυσφορίας που δεν οδηγεί πουθενά.

Αδικαιολόγητος ντόρος, ψεύτικη πρόκληση, και τελικά ένα βιβλίο που μοιάζει να έχει γραφτεί περισσότερο για να προκαλέσει παρά για να αφηγηθεί κάτι ουσιαστικό. Από τις αναγνώσεις που εύχεσαι να τελειώσουν γρήγορα, όχι γιατί σε συνεπήραν — αλλά γιατί σε εξάντλησαν.

👍 Καμία
👎 Προσποιητή ωμότητα, έλλειψη βάθους, απουσία συναισθήματος

Βαθμολογία: ✩✩

Οι λεπτομέρειες

Μετά την ανάγνωση του Οδυσσέα, ένιωσα άδειος για να ξεκινήσω κάτι νέο. Έτσι πήρα στα χέρια μου το βιβλίο "Οι Λεπτομέρειες" της Ία Γκένμπεργκ. Οι 154 σελίδες του φαινόταν ιδανικές για ένα διάλειμμα, αλλά σύντομα κατάλαβα ότι αυτό το βιβλίο θα με απογοήτευε. Η ηρωίδα προσπαθεί να βρει τον εαυτό της μέσα από την ανάγνωση ενός βιβλίου, αλλά κάθε βήμα της φαντάζει βαρύ, σαν να πασχίζει να βρει νόημα σε ένα ήδη χάος. Κάθε στοιχείο που ανακαλύπτει, κάθε διάλογος και κάθε λεπτομέρεια φορτώνει την αφήγηση με υπερβολικό βάρος, χωρίς να αυξάνει την αγωνία ή το ενδιαφέρον.

Στις πρώτες σελίδες υπήρχαν σπίθες —ένα στοιχείο που έμοιαζε να ανοίγει δρόμους για αποκαλύψεις, μικρές ενδείξεις που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε συναρπαστικές ανατροπές— αλλά γρήγορα χάθηκαν μέσα στην υπερβολική σχολαστικότητα. Η ηρωίδα κινείται μέσα σε ένα σκηνικό που θα μπορούσε να είναι σκανδιναβικό νουάρ, αλλά οι χαρακτήρες γύρω της μένουν επίπεδοι, οι σχέσεις τους αδιάφορες και η δράση περιορίζεται σε ανούσια λεπτομέρεια. Κάποια στιγμή σκέφτηκα: γιατί δεν προχωρά η ιστορία; Γιατί πρέπει να ασχολούμαστε με τόσο μικρά πράγματα ενώ το μυστήριο παραμένει ασαφές; Μετά από μερικές ώρες και την ολοκλήρωση του βιβλίου, ένιωσα ότι ήθελα να πιάσω στα χέρια μου έναν καλό σκανδιναβό συγγραφέα για να με αποζημιώσει για το χαμένο χρόνο που κυλά αμείλικτος.

Υ.Γ. Γιοχάνα, δεν σε συμπάθησα ποτέ, και μάλλον δεν πρόκειται να αλλάξει αυτό.

👍 Η συγγραφέας ξέρει να χειρίζεται τη γλώσσα και να δημιουργεί ατμόσφαιρα
👎 Η υπόθεση χάνεται στις λεπτομέρειες και οι χαρακτήρες δεν σε ενδιαφέρουν

Βαθμολογία: ✩✩✩✩

Οδυσσέας

Ο Οδυσσέας του James Joyce είναι αναγνωστικά μαρτύριο, αλλά και ένα αναπόφευκτο κομμάτι της παγκόσμιας λογοτεχνίας που πρέπει να διαβαστεί. Η "λογοτεχνικότητα" του Joyce προσωπικά δεν με ενθουσιάζει. Μπορεί να αναγνωρίζεις ότι είναι σταθμός για την Ιρλανδία — οι περήφανοι κάτοικοί της, εκτός από το Jameson, την Guinness και το Trinity College, έχουν βγάλει και μερικούς σπουδαίους συγγραφείς — αλλά ο Joyce είναι ο στριφνός σπασίκλας που κάνει επίδειξη γνώσεων όπου σταθεί και βρεθεί.

Έχοντας διαβάσει προηγουμένως τους Δουβλινέζους και την Αγρυπνία των Φίνενγκαν, ήξερα ότι ο Οδυσσέας θα με παιδέψει, αλλά η εξαιρετική μετάφραση του Ανευλαβή με βοήθησε αρκετά. Όποιος δεν διαβάζει αυτή την έκδοση στα ελληνικά, για μένα εγκληματεί απέναντι στη λογοτεχνία. Το βιβλίο έχει 18 κεφάλαια αντί για τις 24 ραψωδίες της Οδύσσειας θα παρατηρούσε κανείς με πρώτη ματιά, δομημένα σε τρία μέρη, και ακολουθεί τον περιπλανώμενο ήρωα στη «δική του Ιθάκη», στις 16 Ιουνίου του 1904.

Ο Joyce εδώ είναι σαδιστής: εναλλαγές ύφους σε κάθε κεφάλαιο, τόσο γλωσσικά όσο και σε επίπεδο αφήγησης. Υπάρχουν κεφάλαια πιο ευκολοδιάβαστα, όπως η Ναυσικά, που σαγηνεύουν, άλλα πυκνά και απαιτητικά, όπως η Σκύλλα και Χάρυβδη, κεφάλαια με βαρύ συναισθηματικό φορτίο, όπως ο Άδης, και κεφάλαια όπως η Πηνελόπη, όπου δεν παίρνεις ανάσα. Ο Joyce τοποθετεί κάθε κεφάλαιο με χειρουργική ακρίβεια για να υπηρετήσει τα θέλω του.

Τα θέματα που επαναλαμβάνονται είναι ο έρωτας, τα χρήματα, η κοινωνικοπολιτική κατάσταση στην Ιρλανδία, η ανεξαρτησία από την Αγγλία, η πνευματική ανωτερότητα των ανδρών σε σχέση με τις γυναίκες, η Οδύσσεια, η πίστη και οι θρησκείες, η επιστήμη και άλλα. Σίγουρα δεν είναι βιβλίο για όλους. Σίγουρα πολλοί θα το παρατήσουν. Δεν το θεωρώ το καλύτερο βιβλίο που υπάρχει — ακόμα και ο ίδιος ο Joyce κάνει λάθη — αλλά δεν αξίζει το ανάθεμα ως «ελιτίστικο και βλάσφημο». Περί ορέξεως, κολοκυθόπιτα. Αξίζει η ταλαιπωρία; ΝΑΙ, όπως θα έλεγε μια γυναίκα.

👍 Το στιλ του Joyce που εξάπτει το ενδιαφέρον σε αρκετούς αναγνώστες
👎 Το στιλ του Joyce που κουράζει και αποξενώνει αρκετούς αναγνώστες

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩

Η χρονιά της ακρίδας

Από τις πρώτες κιόλας σελίδες, "Η Χρονιά της Ακρίδας" θυμίζει έντονα τον Προσκυνητή. Η ένταση, η κινηματογραφική ανάπτυξη της πλοκής, η αίσθηση ότι παρακολουθείς τον ήρωα βήμα προς βήμα — σε κάθε αποστολή, σε κάθε σημείο του πλανήτη — κάνουν τις σχεδόν χίλιες σελίδες να κυλούν χωρίς να το καταλάβεις. Ο Terry Hayes ξέρει να στήνει σκηνές με τέτοιο ρυθμό που σε βάζει μέσα στην ιστορία, σαν να βλέπεις ήδη μια σειρά υψηλής παραγωγής. Δεν είναι τυχαίο που και αυτό το βιβλίο, όπως και το προηγούμενό του, μοιάζει φτιαγμένο για τηλεοπτική ή κινηματογραφική μεταφορά.

Ο Hayes χτίζει πάνω σε πραγματικά γεγονότα — τη σοβιετική εισβολή, την άνοδο των Ταλιμπάν, τη σύγκρουση Ανατολής και Δύσης — και τα υφαίνει με μυθοπλασία, δημιουργώντας έναν ήρωα που ενσαρκώνει ολόκληρες δεκαετίες βίας και σύγκρουσης. Η διαδρομή του, από τα βουνά της Κεντρικής Ασίας ως τα κέντρα ισχύος της Δύσης, γίνεται ο άξονας της αφήγησης, και μέσα από αυτήν παρελαύνουν στρατιώτες, κατάσκοποι, πολιτικοί και αθώοι που παρασύρονται στον κυκλώνα της Ιστορίας.

Ένα από τα πιο δυνατά στοιχεία είναι η ανάπτυξη των δευτερευόντων χαρακτήρων. Δεν λειτουργούν απλώς ως βοηθητικοί ρόλοι, αλλά κουβαλούν δικές τους ιστορίες και κίνητρα, δίνοντας πνοή και βάθος στο αφήγημα. Εξίσου εντυπωσιακή είναι η εναλλαγή των τοπίων: από ερήμους και αφιλόξενα σύνορα, σε μεγάλα αστικά κέντρα και μυστικές επιχειρήσεις, η δράση δεν σε αφήνει να ησυχάσεις ούτε στιγμή.

Ωστόσο, η κορύφωση δεν έχει την ίδια δύναμη με όσα προηγούνται. Ο κύριος εχθρός, αντί να είναι ένα «μεγάλο κεφάλι», αποδεικνύεται «απλώς» ένας ικανός στρατιώτης — κάτι που αφαιρεί λίγη από τη λάμψη της σύγκρουσης. Επιπλέον, το τελευταίο μέρος φαντάζει πιο αδύναμο σε σχέση με τα τρία πρώτα, σαν να χάνει κάπως την ενέργεια που χτίστηκε νωρίτερα.

👍 Η διαρκής ένταση κατά την διάρκεια ανάγνωσης του βιβλίου
👎 To λιγότερο δυναμικό τελευταίο μέρος

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩✩

Κάσκο

Από τα βιβλία που στήνουν σκηνικό νουάρ σε κάθε τους σελίδα. Το "Κάσκο" του Σέργιου Γκάκα είναι ένα καθαρόαιμο αστυνομικό μυθιστόρημα, με όλα τα χαρακτηριστικά του είδους. Ένας ντετέκτιβ που κουβαλάει τα κλασικά βάρη —αλκοολισμός, μοναξιά, ανεπίλυτα τραύματα— και μια μοιραία γυναίκα που εμφανίζεται στη ζωή του σαν καταλύτης. Από εκεί ξεκινάει ένα κουβάρι που μπλέκει έρωτα, προδοσία, εκδίκηση και έγκλημα, με φόντο μια Θεσσαλονίκη που αποπνέει καπνό και μυστήριο.

Η υπόθεση στέκεται με στιβαρότητα, κυρίως γιατί οι χαρακτήρες δεν κινούνται τυφλά: όλοι έχουν ξεκάθαρο κίνητρο, και αυτό κάνει την πλοκή πιο πειστική. Ο Γκάκας δεν καταφεύγει σε περιττές ανατροπές· αντίθετα, αφήνει την ιστορία να εξελίσσεται με γραμμική συνέπεια, κρατώντας αμείωτο το ενδιαφέρον. Οι διάλογοι είναι κοφτοί και ζωντανοί, η ατμόσφαιρα αποπνικτική και κινηματογραφική, ενώ η μεγαλύτερη αγωνία που γεννιέται στον αναγνώστη αφορά τον τρόπο με τον οποίο θα αποκαλυφθεί η λύση του μυστηρίου. Ο Γκάκας, ίσως επίτηδες, δεν δίνει πολλά στοιχεία για να σε αφήσει να «παίξεις» μαζί του. Το αποτέλεσμα είναι ένα μυθιστόρημα που μπορεί να σταθεί ισάξια δίπλα σε ξένα έργα του είδους, κάτι διόλου συνηθισμένο για την ελληνική λογοτεχνία.

Δεν λείπουν όμως και οι αδυναμίες. Τουλάχιστον, στα δικά μου μάτια, το Κάσκο θυμίζει έντονα την επιτυχημένη σειρά Πάρα Πέντε (που βγήκε αργότερα στις οθόνες), με το πώς μια φαινομενικά απλή υπόθεση —εδώ μια ερωτική απιστία— διογκώνεται σε κάτι πολύ μεγαλύτερο. Αν και δεν ευθύνεται ο Γκάκας σε αυτό, το μοτίβο υπάρχει και δεν δίνει πόντους σε ένα "σοβαρό" μυθιστόρημα όπως έδωσε σε μια τηλενουβέλα. 

👍 Η ατμόσφαιρα και οι πειστικοί διάλογοι

👎 Ο συγγραφέας σε παίρνει από το χέρι για να σου δώσει τη λύση

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩

Τέκνο του Θεού

Από τα βιβλία που δεν σε αφήνουν ήσυχο ούτε όσο το διαβάζεις ούτε μετά. Το "Τέκνο του Θεού" του Cormac McCarthy είναι μια σκοτεινή, σχεδόν βιβλική καταβύθιση στις πιο άγριες γωνιές της ανθρώπινης φύσης. Οι πολιτείες των Απαλαχίων είναι εδώ βουτηγμένες στο αίμα, στη βρωμιά και στην παρακμή· σκηνικό γνώριμο από τη μαστοριά του McCarthy, που στοιχειώνει περισσότερο με τη σιωπή του παρά με τα γεγονότα. Ο τίτλος προειδοποιεί για το αναπόφευκτο, κι όμως η κατακερματισμένη αφήγηση μάς απομακρύνει από την αίσθηση της προδιαγεγραμμένης πορείας και αφήνει το σκοτάδι να ξεδιπλωθεί βήμα-βήμα.

Ο πρωταγωνιστής, ο Λέστερ Μπάλαρντ, είναι ένας παλιάνθρωπος – άξεστος, αποκρουστικός, απατεώνας παλιάς κοπής. Και όμως, μέσα σε όλο αυτό το βούρκο, εμφανίζονται αναλαμπές καλοσύνης, μικρές σκιές ανθρωπιάς που τον καθιστούν, αν όχι αγαπητό, τουλάχιστον ανεκτό και κάπως συμπαθή. Είναι αυτός ο διχασμός που δίνει στον αναγνώστη την πιο ανησυχητική αίσθηση: ότι ακόμη και μέσα στο απόλυτο κτήνος μπορούμε να βρούμε μια σπίθα που αναγνωρίζουμε ως ανθρώπινη.

Το τέλος φέρνει κάτι από θρίλερ, με ατμόσφαιρα που θυμίζει περισσότερο τις σκιές του Εδιμβούργου παρά τα βουνά των Απαλαχίων. Οι υπόλοιποι χαρακτήρες, ωστόσο, δεν έχουν το ίδιο βάθος – λειτουργούν περισσότερο σαν διαβαθμίσεις στο τοπίο, σαν φιγούρες που έρχονται και φεύγουν χωρίς να αφήνουν πραγματικό ίχνος. Έτσι, όλο το βάρος πέφτει στον Λέστερ και στην εσωτερική του αποσύνθεση, που καταπίνει και την ιστορία και τον αναγνώστη.

👍 Η μαστοριά του McCarthy στο να φτιάχνει μια σκοτεινή, στοιχειωτική ατμόσφαιρα
👎 Οι δευτερεύοντες χαρακτήρες είναι σχεδόν ανύπαρκτοι

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩