Η χρονιά της μαγικής σκέψης

Να γράψεις για το πένθος σου είναι ήδη δύσκολο. Να το γράψεις με τρόπο που να ενδιαφέρει κάποιον που δεν σε ξέρει — αυτό είναι κάτι άλλο εντελώς.

Η Joan Didion έχασε τον σύζυγό της John Gregory Dunne ξαφνικά, σε ένα δείπνο, ενώ παράλληλα η κόρη τους νοσηλευόταν σοβαρά στο νοσοκομείο. "Η χρονιά της μαγικής σκέψης", το βιβλίο που έγραψε στον χρόνο που ακολούθησε δεν είναι απλώς ένα ημερολόγιο πόνου — είναι μια προσπάθεια να κατανοήσει πώς λειτουργεί το πένθος, πώς ο νους αρνείται να δεχτεί αυτό που ξέρει, πώς η «μαγική σκέψη» — η πεποίθηση ότι αν κάνεις κάτι συγκεκριμένο ο άλλος μπορεί να επιστρέψει — είναι όχι παραλογισμός αλλά ανθρώπινο αντανακλαστικό.

Η γραφή της Didion είναι ακριβής, ψυχρή με την καλή έννοια — δεν επιδιώκει να σε συγκινήσει, και γι' αυτό ακριβώς σε συγκινεί. Δεν κατακλύζεσαι από αρνητικά συναισθήματα διαβάζοντάς το· αντίθετα, παρακολουθείς με σχεδόν κλινική προσοχή πώς ένας άνθρωπος οργανώνει τις σκέψεις του μέσα στο χάος, πώς βάζει τη λογική να υπηρετήσει το συναίσθημα. Και στο τέλος αντιλαμβάνεσαι ότι αυτό που διάβασες δεν είναι μόνο η ιστορία της Didion — είναι ένας οδηγός για το πώς επιβιώνουν οι άνθρωποι.

Το μόνο που κουράζει είναι ο τρόπος εισαγωγής των κεφαλαίων — επαναλαμβανόμενος, σχεδόν τυπικός, σαν να δεσμεύεται η συγγραφέας σε μια φόρμα που τελικά δεν της χρειάζεται.

👍 Η ψύχραιμη ανάλυση του πένθους
👎 Ο επαναλαμβανόμενος τρόπος εισαγωγής των κεφαλαίων

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩

The Nazi and the Psychiatrist

Σπάνια διαβάζω βιβλία στα αγγλικά για τη στήλη του Read Voyage. Το "The Nazi and the Psychiatrist" ήταν μια εξαίρεση — και η υπόθεσή του το δικαιολογεί απόλυτα.

Ο Douglas Kelley ήταν ο αμερικανός ψυχίατρος που ανέλαβε να εξετάσει τους ναζί αξιωματούχους στις φυλακές της Νυρεμβέργης πριν από τη δίκη — ανάμεσά τους ο Hermann Göring, ο Rudolf Hess, ο Albert Speer. Η πρόσβασή του σε αυτούς τους ανθρώπους ήταν μοναδική, και οι ερωτήσεις που έθεσε — τι κάνει έναν άνθρωπο ικανό για τέτοια εγκλήματα, είναι οι ναζί ψυχικά ανώμαλοι ή απλώς άνθρωποι υπό διαφορετικές συνθήκες — παραμένουν εξαιρετικά επίκαιρες.

Το υλικό είναι από μόνο του συναρπαστικό, και ο El-Hai Jack το αναπτύσσει με ρυθμό που κρατά το ενδιαφέρον αμείωτο. Το πρόβλημα είναι ότι το βιβλίο λειτουργεί περισσότερο ως δημοσιογραφική καταγραφή παρά ως λογοτεχνική αφήγηση. Οι ιστορίες των ναζί αξιωματούχων, που θα μπορούσαν να αποτελέσουν ψυχολογικά πορτρέτα με βάθος, μένουν στην επιφάνεια — αναφέρονται, δεν αναπτύσσονται. Και ο ίδιος ο Kelley, παρά το ενδιαφέρον της προσωπικότητάς του, δεν αποκτά ποτέ την παρουσία που του αξίζει.

Ένα βιβλίο που διαβάζεται εύκολα και αφήνει πίσω του περισσότερες ερωτήσεις από όσες απαντά — κάτι που, ανάλογα με την οπτική σου, μπορεί να είναι και αρετή.

👍 Η συναρπαστική ιστορική υπόθεση
👎 Απουσία λογοτεχνικής αξίας

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩

 

Όσα θα ήθελα να ξέρει ο γιος μου για τον κόσμο

Μερικά βιβλία σε πιάνουν από την πρώτη σελίδα και δεν σε αφήνουν να φύγεις. Αυτό είναι ένα από αυτά — και το ξέρεις από τις πρώτες γραμμές.

Ο Fredrik Backman γράφει ένα γράμμα στον γιο του. Όχι με τη μορφή συμβουλών ή ηθικών διδαγμάτων — αλλά με ιστορίες. Μικρές και μεγάλες, αστείες και συγκινητικές, καθημερινές και καθολικές. Ιστορίες για το πώς λειτουργεί ο κόσμος, για τους ανθρώπους που θα συναντήσει, για τα λάθη που αξίζει να κάνει και αυτά που καλύτερα να αποφύγει. Ο τόνος είναι ο γνώριμος Backman — τρυφερός, χιουμοριστικός, άμεσος — αλλά εδώ έχει μια επιπλέον ζεστασιά, γιατί πίσω από κάθε πρόταση νιώθεις έναν πατέρα που μιλά στο παιδί του με όλη του την καρδιά.

Αυτό που κάνει το "Όσα θα ήθελα να ξέρει ο γιος μου για τον κόσμο" εξαιρετικό είναι ότι δεν απευθύνεται μόνο στον γιο του Backman. Σε λίγες σελίδες, αρχίζεις να σκέφτεσαι τον δικό σου πατέρα — τι σου είπε, τι δεν πρόλαβε να σου πει, τι ήθελε ίσως να σου γράψει και δεν το έκανε ποτέ. Και αν είσαι γονιός, ή σκέφτεσαι να γίνεις, σε κάνει να φανταστείς τον εαυτό σου στη θέση του — τι γράμμα θα έγραφες εσύ.

Είναι ένα από εκείνα τα βιβλία που δεν χρειάζεται να είσαι σε συγκεκριμένη στιγμή της ζωής σου για να σε αγγίξουν. Σε αγγίζουν ανεξαρτήτως.

👍 Η ευρηματικότητα των ιστοριών

👎 Δύσκολο να βρεις κάτι να προσάψεις — ίσως μόνο ότι τελειώνει πολύ γρήγορα

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩✩✩

Συμφωνία Ζωής

Υπάρχουν βιβλία που δεν ξέρεις πού να τα τοποθετήσεις — δεν είναι παιδικά, δεν είναι ακριβώς για ενήλικες, και τελικά συνειδητοποιείς ότι αυτό είναι ακριβώς το νόημά τους.

Η "Συμφωνία Ζωής" είναι ένα παραμύθι — και ο Fredrik Backman δεν το κρύβει. Η ιστορία κινείται σε έναν κόσμο όπου τα συναισθήματα, οι επιλογές και τα όνειρα παίρνουν υλική υπόσταση, όπου οι άνθρωποι κάνουν κυριολεκτικά συμφωνίες για τη ζωή τους. Το πλαίσιο είναι φανταστικό, αλλά αυτό που λέει μέσα από αυτό είναι βαθιά ανθρώπινο — για τις επιλογές που κάνουμε, για αυτά που θυσιάζουμε, για το τι σημαίνει να ζεις μια ζωή που πραγματικά σου ανήκει.

Ο Backman έχει ένα σπάνιο χάρισμα: να σε κάνει να χαμογελάς και να σε συγκινεί στην ίδια σελίδα, μερικές φορές στην ίδια πρόταση. Εδώ αυτό το χάρισμα είναι παρόν — η γραφή του είναι άμεση, τρυφερή, με χιούμορ που δεν χτυπάει ποτέ δυνατά αλλά αφήνει πάντα ένα χαμόγελο. Δεν είναι το πιο σύνθετο βιβλίο του, αλλά έχει μια καθαρότητα που λίγα βιβλία τολμούν.

Για μικρά και μεγάλα παιδιά — και για όλους όσους έχουν ξεχάσει ότι ανήκουν και στις δύο κατηγορίες.

👍 Η ισορροπία ανάμεσα σε χιούμορ και συγκίνηση

👎 Όσοι αναζητούν πιο σύνθετη αφήγηση ίσως το βρουν πολύ απλό

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩

Κάθε πρωί ο δρόμος για το σπίτι γίνεται όλο και πιο μακρύς

Όταν ένας συγγραφέας σε κερδίζει με την πρώτη ανάνγωση, θέλεις να πιστεύεις ότι η υπόλοιπη δουλειά του έχει την ίδια μαγεία. Μερικές φορές έχει. Άλλες φορές, όχι.

Έχοντας διαβάσει τους Φίλους μου και έχοντας αγαπήσει τον τρόπο που ο Fredrik Backman γράφει για τις ανθρώπινες σχέσεις, μπήκα σε αυτή τη μικρή νουβέλα με προσδοκίες. Η κεντρική ιδέα του "Κάθε πρωί ο δρόμος για το σπίτι γίνεται όλο και πιο μακρύς" είναι αναμφίβολα δυνατή: ένας παππούς που χάνει σιγά σιγά τη μνήμη του και ο εγγονός του που παρακολουθεί αυτή την απώλεια ανήμπορος, σε έναν κόσμο που μοιάζει με όνειρο — ή εφιάλτη. Ο Backman επιλέγει να αφηγηθεί αυτή την ιστορία σε ένα υπερρεαλιστικό πλαίσιο, όπου το μυαλό του παππού γίνεται κυριολεκτικά σκηνή.

Κάπου όμως στην ανάπτυξη κάτι δεν δένει. Το υπερρεαλιστικό πλαίσιο, που θα μπορούσε να λειτουργήσει ως συναισθηματικός ενισχυτής, μένει σε έναν χώρο μεταξύ — ούτε αρκετά ποιητικό ώστε να σε παρασύρει, ούτε αρκετά συγκεκριμένο ώστε να σε αγγίξει. Η ιστορία χάνει τον αναγνώστη ακριβώς εκεί που θα έπρεπε να τον κρατά πιο σφιχτά.

Για όσους δεν έχουν διαβάσει τον Backman, ίσως να είναι καλύτερα να ξεκινήσουν από αλλού.

👍 Η κεντρική ιδέα

👎 Η ανάπτυξη της ιστορίας δεν ήταν αυτή που έπρεπε

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩

Μπάουμγκάρτνερ

Όταν ένας συγγραφέας γράφει το τελευταίο του βιβλίο χωρίς να το ξέρει, μερικές φορές το βιβλίο το ξέρει για λογαριασμό του.

Ο "Μπάουμγκαρτνερ" είναι ένας ηλικιωμένος καθηγητής φιλοσοφίας που ζει μόνος, χρόνια μετά τον θάνατο της γυναίκας του, της Άννας, σε ατύχημα. Δεν την έχει ξεπεράσει — και δεν φαίνεται να θέλει να την ξεπεράσει. Η Άννα είναι παντού: στα αντικείμενα του σπιτιού, στις σκέψεις του, στα ποιήματά της που ο Μπάουμγκαρτνερ διαβάζει και ξαναδιαβάζει σαν να ψάχνει κάτι που ξέχασε να της πει. Γύρω του, η ζωή συνεχίζεται με τη μικρή της καθημερινότητα — επισκέψεις, αναμνήσεις, στιγμές που έρχονται και φεύγουν χωρίς να ζητούν άδεια.

Είναι αδύνατο να διαβάσεις αυτό το βιβλίο χωρίς να σκεφτείς τον ίδιο τον Paul Auster — σαν να έγραψε για τον εαυτό του από απόσταση, μέσα από έναν φανταστικό χαρακτήρα που όμως αναπνέει με τη δική του αναπνοή. Ο λόγος είναι άμεσος, χωρίς περιττά στολίδια, και δημιουργεί μια οικειότητα που σπάνια νιώθεις τόσο γρήγορα — με τον Μπάουμγκαρτνερ, με την Άννα που δεν γνωρίζεις ποτέ απευθείας, με όλους τους χαρακτήρες που περνούν από τις σελίδες. Πολλά νοήματα συμπυκνωμένα σε λίγες σελίδες — η απώλεια, η μνήμη, το γήρας, η ερώτηση τι μένει από έναν άνθρωπο όταν φύγει.

Δεν είναι το πιο φιλόδοξο βιβλίο του. Είναι όμως ένα από τα πιο ειλικρινή — και διαβάζοντάς το σήμερα, γνωρίζοντας ότι ο Auster δεν θα έγραφε άλλο, νιώθεις ότι κρατάς κάτι που δεν έπρεπε να τελειώσει τόσο σύντομα.

👍 Τα πολλά νοήματα σε λίγες σελίδες
👎 Ίσως σε κάποιους φανεί μικρή η έκταση του βιβλίου για τα θέματα που πραγματεύεται

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩

Φλεγόμενο αγόρι

Πριν διαβάσεις to "Φλεγόμενο αγόρι", πιθανότατα δεν ξέρεις ποιος είναι ο Stephen Crane. Μετά, δύσκολα θα τον ξεχάσεις — και αυτό είναι ολόκληρο το νόημα.

Ο Crane έζησε μόλις 28 χρόνια, στα τέλη του 19ου αιώνα, και πρόλαβε να γράψει έργα που άλλαξαν την αμερικανική λογοτεχνία — ανάμεσά τους το Το Κόκκινο Σήμα της Ανδρείας, ένα μυθιστόρημα για τον Εμφύλιο Πόλεμο που έγραψε χωρίς να έχει δει ποτέ μάχη. Έζησε φτωχά, περιπλανήθηκε, αγάπησε, ρισκάρισε — και έσβησε γρήγορα, σαν να ήξερε ότι δεν είχε χρόνο να χάσει.

Ο Paul Auster αφιερώνει πάνω από 1000 σελίδες σε αυτή τη ζωή — και δεν αφήνει τίποτα εκτός. Κάθε λεπτομέρεια, κάθε σχέση, κάθε κείμενο αναλύεται με την προσοχή κάποιου που δεν μπορεί να φανταστεί ότι κάτι είναι ασήμαντο. Αυτό είναι και το δυνατό σημείο του βιβλίου και η αχίλλειος πτέρνα του. Όσοι αγαπούν τον Auster για τα μεγάλα του μυθιστορήματα θα αναγνωρίσουν εδώ την ίδια αφοσίωση, την ίδια ένταση — και θα το λατρέψουν. Για τους υπόλοιπους, η πυκνότητα θα γίνει κουραστική αρκετά γρήγορα.

Διαβάζοντάς το, δεν μπορείς να μην σκεφτείς τη ζωή εκείνης της εποχής — πόσο διαφορετικός ήταν ο κόσμος, πόσο δύσκολο ήταν να επιβιώσεις ως συγγραφέας, και ταυτόχρονα πόσο ισχυρή μπορεί να είναι η επιρροή ενός ανθρώπου που έζησε τόσο λίγο. Και αναπόφευκτα έρχεται η σκέψη: ποιος θα είναι αυτός που θα γράψει κάποια μέρα το αντίστοιχο βιβλίο για τον Auster;

👍Η αγάπη του Auster για τον Crane που διαπερνά κάθε σελίδα

👎Η υπερβολική λεπτομέρεια κουράζει όσους δεν είναι ήδη μυημένοι στον Auster

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩