Ο Στόουνερ

Τι να πρωτοπείς για ένα βιβλίο που έχουν ειπωθεί ήδη τόσα; Καταρχάς, έφτασε η στιγμή που διάβασα για φέτος το καλύτερο βιβλίο της χρονιάς – και σίγουρα ένα από τα καλύτερα που έχω διαβάσει ποτέ. "Ο Στόουνερ" του John Williams περιλαμβάνει όλα εκείνα που ζητάω σε ένα μυθιστόρημα: ενδιαφέρουσα πλοκή, χαρακτήρες που σου μένουν (κι όχι μια ακατανόητη αράδα ονομάτων που ξεχνιούνται με το που κλείσεις τη σελίδα), περιγραφές που σε στοιχειώνουν, σωστό ρυθμό και καταμερισμό κεφαλαίων και ένα τέλος που δύσκολα θα ξεχάσω.

Η ιστορία του William Stoner, γιου αγροτών που ανακαλύπτει τυχαία τη λογοτεχνία και βρίσκει τελικά την κλήση του ως πανεπιστημιακός, είναι εκ πρώτης όψεως απλή. Όμως πίσω από αυτή την απλότητα κρύβεται η δύναμη του βιβλίου. Μέσα από έναν γάμο που διαλύεται, έναν έρωτα που δεν μπόρεσε να ανθίσει, καθημερινές μικρές μάχες στο πανεπιστήμιο και μια ζωή φαινομενικά «συνηθισμένη», ο Williams φτιάχνει έναν ήρωα που μιλάει στον καθένα μας. Γιατί ο Στόουνερ δεν είναι ένας καθηγητής αγγλικής φιλολογίας του Μιζούρι – είναι η ίδια η αίσθηση μιας ζωής που περνάει ήσυχα, γεμάτη ήττες και ελάχιστες νίκες, αλλά πάντα με αξιοπρέπεια.

Αξίζει να θυμηθούμε πως όταν το βιβλίο εκδόθηκε το 1965 πέρασε σχεδόν απαρατήρητο· χρειάστηκαν σχεδόν πενήντα χρόνια για να ανακαλυφθεί ξανά, να επανεκδοθεί και να γίνει διεθνές best seller, με κριτικούς και αναγνώστες να το αποθεώνουν ως ένα από τα μεγάλα μυθιστορήματα του 20ού αιώνα. Κι ενώ ήμουν αρκετά αυστηρός με τον Williams για το Μόνο η νύχτα και το Πέρασμα του Μακελάρη, μετά τον Στόουνερ του τα συγχωρώ όλα. 

Οι 400 του σελίδες κυλούν νερό· κάθε φορά που τέλειωνα ένα κεφάλαιο της ζωής του Στόουνερ, ανυπομονούσα να συνεχίσω στο επόμενο. Και όταν τελικά το έκλεισα, με βρήκε η νύχτα να το σκέφτομαι ξανά και ξανά. Ένα μυθιστόρημα που μπαίνει με φόρα στην προσωπική μου λίστα με τα «λίγα και εκλεκτά».

👍 Ένα από τα σπουδαιότερα μυθιστορήματα του 20ού αιώνα, με δύναμη που κρύβεται στην απλότητα

👎 Δυστυχώς, τελείωσε

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩✩✩✩

 

Το πέρασμα του Μακελάρη

Αν το Μόνο η Νύχτα με είχε αφήσει με την αίσθηση ενός συγγραφέα που ψάχνεται, το «Πέρασμα του Μακελάρη» είναι σίγουρα βήμα μπροστά – αλλά πάλι δεν είναι βιβλίο που σου μένει χαραγμένο. Ο Williams ξεκινά δυνατά: η ατμόσφαιρα, το σκηνικό της Άγριας Δύσης του 19ου αιώνα, οι πρώτες σελίδες με τον νεαρό Γουίλιαν Άντριους που φεύγει από την ασφάλεια της ανατολικής Αμερικής για να βρει «νόημα» στη Δύση, όλα προδιαθέτουν για ένα δυνατό μυθιστόρημα. Στήνει με επιδεξιότητα το πλαίσιο, δημιουργεί χαρακτήρες με ξεκάθαρες προθέσεις, δίνει ρυθμό. Και μετά, ξαφνικά, έρχεται το κενό.

Το δεύτερο μέρος – η μεγάλη κυνηγετική εκστρατεία για τα βουβάλια – μοιάζει ατελείωτη. Στις σελίδες αυτές χάνεται η πλοκή, το βάρος πέφτει σε μια περιπλάνηση που θυμίζει άλλοτε McCarthy (χωρίς το σκοτάδι του), άλλοτε Steinbeck (χωρίς το βάθος των χαρακτήρων του). Το μοτίβο είναι συνεχές: βία, αίμα, κρύο, επιβίωση, αλλά η αφήγηση δεν απογειώνεται ποτέ. Ο αναγνώστης μένει με την αίσθηση ότι κάτι σημαντικό θα έρθει — κι όμως, το μόνο που έρχεται είναι μια εξάντληση, όπως ακριβώς και για τους ίδιους τους ήρωες.

Στο τρίτο μέρος ο Williams ξαναγυρίζει στο ξεκίνημα, σαν να κλείνει κύκλο. Ο Άντριους επιστρέφει πιο κενός απ’ ό,τι ξεκίνησε, και μαζί του κι εμείς. Υπάρχει σίγουρα μια συμβολική διάσταση εδώ — η διάψευση του «αμερικανικού ονείρου» και η κατάρρευση του μύθου της Άγριας Δύσης. Αλλά το ερώτημα παραμένει: γιατί να διαβαστούν εκατοντάδες σελίδες για να καταλήξεις σε ένα «ε, και;» ή όπως θα έλεγαν και οι Αμερικάνοι: So what?

👍 Η δυνατή αρχή και η ατμόσφαιρα της Άγριας Δύσης.

👎 Η εξαντλητική μεσαία ενότητα που κουράζει αντί να συναρπάζει.

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩

Μόνο η νύχτα

Αν κάποιος μου έδινε το "Μόνο η Νύχτα" ως πρώτο δείγμα γραφής του John Williams, δύσκολα θα φανταζόμουν ότι πρόκειται για τον ίδιο συγγραφέα του Αύγουστου. Το ντεμπούτο του μοιάζει αδύναμο, σχεδόν άγουρο, με μια γραμμική ιστορία που πασχίζει να σταθεί μέσα από όνειρα, αναμνήσεις, παιδικά τραύματα και αδιέξοδους έρωτες, αλλά τελικά γλιστρά σε τετριμμένες εικόνες. Ο συγγραφέας δοκιμάζει έναν τόνο βαρύ, λυρικό, που σε σημεία δείχνει την ευαισθησία του αλλά τις περισσότερες φορές καταλήγει να μοιάζει υπερβολικός και πομπώδης. Είναι σαν να θέλει να πείσει για κάτι που δεν έχει βρει ακόμα — μια φωνή που ακόμη ψάχνει τον εαυτό της.

Ο πρωταγωνιστής, παγιδευμένος ανάμεσα σε πραγματικότητα και ψευδαίσθηση, δεν καταφέρνει να γίνει αληθινά ενδιαφέρων. Κινείται σε ένα περιβάλλον γεμάτο αμφιβολίες, σκοτεινά όνειρα και ημιτελείς σχέσεις, αλλά το μυθιστόρημα δεν δίνει ποτέ τη σπίθα που χρειάζεται για να τον κάνει να μείνει στη μνήμη. Το τέλος, αντί να δώσει λύτρωση ή μια αίσθηση ολοκλήρωσης, φτάνει κακοφτιαγμένο, αφήνοντας περισσότερο απογοήτευση. Αν κάτι σώζει το βιβλίο, είναι οι σποραδικές φράσεις όπου φαίνεται να αστράφτει το ταλέντο που θα ξεδιπλώσει αργότερα ο Williams στα ώριμα έργα του.

Σε σύγκριση με τα ύστερα έργα του, εδώ βρισκόμαστε ακόμα στην αρχή μιας πορείας. Το Μόνο η Νύχτα λειτουργεί περισσότερο σαν άσκηση ύφους, σαν ένα πρώτο χτύπημα του καλέμι που όμως δεν έχει ακόμα σχήμα. Για κάποιον που αγαπά την καλή πλοκή και θέλει να χαθεί σε μια αφήγηση με ουσία, το βιβλίο δύσκολα θα σταθεί. Παρόλα αυτά, έχει ενδιαφέρον να το δει κανείς σαν ιστορικό ντοκουμέντο μιας συγγραφικής πορείας που έμελλε να δώσει πολύ περισσότερα.

Υ.Γ. Απορώ πώς, έπειτα από 60 χρόνια, οι ειδικοί επέστρεψαν και αναθεώρησαν την αξία αυτού του έργου. Για μένα, παραμένει μια περιέργεια για συλλέκτες, όχι ένα μυθιστόρημα που στέκεται μόνο του.

👍 Υπάρχουν κάποιες σπίθες γραφής που προμηνύουν το ταλέντο του Williams
👎 Γραμμικό, μέτριο, με πομπώδεις περιγραφές και ένα απογοητευτικό τέλος

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩

 

Αύγουστος

Ο "Αύγουστος" του John Williams είναι από εκείνα τα βιβλία που αποδεικνύουν πως η Ιστορία δεν χρειάζεται να διηγηθείται με τον κλασικό, εγκυκλοπαιδικό τρόπο για να σε καθηλώσει. Κυκλοφόρησε το 1972 και απέσπασε το National Book Award for Fiction (που μοιράστηκε τότε με το Chimera του John Barth), επιβεβαιώνοντας πως ο Williams μπορούσε να κινηθεί με την ίδια ευκολία τόσο σε ακαδημαϊκά περιβάλλοντα (Στόουνερ) όσο και στην επική αφήγηση.

Η πλοκή καλύπτει τη μετάβαση της Ρώμης από την ταραγμένη Δημοκρατία στην Αυτοκρατορία υπό την ηγεσία του Οκταβιανού, μετέπειτα Αυγούστου. Όμως η μαεστρία του Williams έγκειται στο ότι δεν μας παρουσιάζει τα γεγονότα μέσα από τον ίδιο τον πρωταγωνιστή· αντίθετα, η ιστορία ξεδιπλώνεται μέσα από ένα μωσαϊκό επιστολών, αποσπασμάτων και φωνών δευτερευόντων χαρακτήρων — στρατηγών, φίλων, εχθρών, ακόμα και συγγενών. Έτσι, ο Αύγουστος παρουσιάζεται έμμεσα, σαν μια φιγούρα που διαρκώς κινεί τα νήματα χωρίς να εμφανίζεται ποτέ στην πρώτη γραμμή.

Για τον αναγνώστη, αυτή η επιλογή δημιουργεί μια συναρπαστική πολυφωνία. Η Ρώμη αποκτά ζωή· η πολιτική ίντριγκα, οι πόλεμοι, οι προσωπικές φιλοδοξίες και τα πάθη της εποχής βγαίνουν στην επιφάνεια με ένταση. Στα μεγάλα ατού του βιβλίου είναι πως όλοι οι χαρακτήρες έχουν ξεχωριστή, αυθεντική φωνή, κάτι που κάνει την ανάγνωση να μοιάζει με ανακάλυψη αυθεντικών αρχείων.

Αν και ξεκίνησα ανορθόδοξα την επαφή μου με τον Williams από τον Αύγουστο αντί από τον Στόουνερ, δεν με ξένισε καθόλου. Αντιθέτως, μου κέντρισε το ενδιαφέρον για μια περίοδο της ιστορίας που συνήθως παραγκωνίζεται στα σχολικά βιβλία. Ο αντισυμβατικός τρόπος γραφής μπορεί αρχικά να φανεί απαιτητικός, όμως σύντομα αποζημιώνει με ένα αφήγημα που συνδυάζει λογοτεχνική ποιότητα με ιστορική ακρίβεια.

👍 Η πολυφωνική αφήγηση που ζωντανεύει τη Ρώμη σαν ζωντανό οργανισμό
👎 Ο αντισυμβατικός τρόπος γραφής μπορεί να αποθαρρύνει κάποιους στην αρχή

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩✩