Πόση Μεγάλη Ελλάδα θέλετε; - Ναι!

 

Υπάρχει μια κατηγορία βιβλίων που δύσκολα κρίνεις δίκαια: αυτά που διασκεδάζουν ενώ διδάσκουν. Γιατί αν τα κρίνεις ως λογοτεχνία, μοιάζουν ελαφριά. Αν τα κρίνεις ως επιστήμη, μοιάζουν ανεπαρκή. Κι όμως, κάνουν κάτι που λίγα βιβλία καταφέρνουν: σε κάνουν να θέλεις να μάθεις περισσότερα.

Ο Θεόδωρος Παπακώστας, διδάκτωρ κλασικής αρχαιολογίας, επιστρέφει με την ίδια αφηγηματική τεχνική που έχει κάνει αναγνωρίσιμο το έργο, τον διάλογο. Στο "Πόση Μεγάλη Ελλάδα θέλετε; - Ναι!" βρισκόμαστε και εμείς σε κάποιο λιμάνι, περιμένοντας το πλοίο, όπως οι τρεις πρωταγωνιστές, μας ταξιδεύουν στο χρόνο διαμέσου των σημαντικότερων ελληνικών αποικιών της Μεγάλης Ελλάδας. Ο ιστορικός είναι ο γνώστης, αυτός που κρατά το νήμα και μεταφέρει τη γνώση — αλλά το κάνει με τρόπο που δεν θυμίζει ποτέ διάλεξη. Οι πιο σπαρταριστές ιστορίες εκείνης της εποχής και περιοχής αφηγούνται με χιούμορ, ζωντάνια και αγάπη για το αντικείμενο.

Είχα κρίνει τον Παπακώστα πιο αυστηρά στο προηγούμενο βιβλίο του — Ένας Αιγύπτιος, ένας Βαβυλώνιος και ένας Βίκινγκ μπαίνουν σε ένα μπαρ — αλλά εδώ η αφηγηματική τεχνική λειτουργεί άψογα. Ο διάλογος δεν είναι απλώς όχημα για τη μεταφορά πληροφοριών, είναι το ίδιο το βιβλίο. Και όταν ο κεντρικός ήρωας αναφωνεί «Σοβαρούς μας βαριέστε, χιουμορίστες μας κράζετε. Έτσι δεν μας θέτε, αλλιώς δεν μας θέτε, πώς μας θέτε τέλος πάντων;», νιώθεις ότι ο συγγραφέας μιλά και για τον εαυτό του — και έχει δίκιο.

Για όσους αγαπούν την αρχαία ιστορία αλλά δεν αντέχουν την ακαδημαϊκή σοβαροφάνεια, αυτό είναι ακριβώς το βιβλίο που χρειάζονται.

👍 Η διασκεδαστική αφηγηματική τεχνική, οι σπαρταριστές ιστορίες, η αγάπη του συγγραφέα για το αντικείμενο
👎 Όσοι αναζητούν πιο αυστηρή ιστορική προσέγγιση ίσως βρουν το ύφος πολύ ελαφρύ

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩✩

Ένας Αιγύπτιος, ένας Βαβυλώνιος κι ένας Βίκινγκ μπαίνουν σ'ένα bar

Μετά τα δύο προηγούμενα βιβλία του Δρ. Θεόδωρου Παπακώστα, μπήκα στο «Ένας Αιγύπτιος, ένας Βαβυλώνιος κι ένας Βίκινγκ μπαίνουν σ’ ένα bar» με υψηλές προσδοκίες. Ίσως και υπερβολικά υψηλές. Ίσως να φταίει ότι τα διάβασα και τα τρία συνεχόμενα, ίσως ότι ο ελληνικός χώρος μου είναι πιο οικείος και με αγγίζει περισσότερο. Το σίγουρο είναι ότι εδώ δεν ένιωσα την ίδια αμεσότητα που είχαν τα προηγούμενα.

Το βιβλίο χωρίζεται ισομερώς σε τρία μεγάλα μέρη — Αίγυπτος, Μεσοποταμία, Σκανδιναβία — και επιχειρεί να μας συστήσει τρεις μεγάλους πολιτισμούς μέσα από τα βασικά τους χαρακτηριστικά: θρησκεία, καθημερινότητα, κοινωνική οργάνωση, πολεμική δραστηριότητα, μύθους και αρχαιολογικά ευρήματα. Ο Παπακώστας παραμένει συνεπής στο ύφος του: απλή γλώσσα, χιούμορ, παραδείγματα που γεφυρώνουν το παρελθόν με το σήμερα. Μαθαίνουμε για τους φαραώ και τη μεταθανάτια ζωή, για τους κώδικες νόμων και τα ζιγκουράτ της Βαβυλώνας, για τις επιδρομές, τη μυθολογία και την κοσμοαντίληψη των Βίκινγκ. Το υλικό είναι πλούσιο και καλογραμμένο.

Κι όμως, κάτι κρατά το βιβλίο πίσω. Η επαναληψιμότητα των «ανησυχιών» του συγγραφέα — αν πρέπει να γράψει για μη ελληνικούς πολιτισμούς, αν το κοινό θα τον ακολουθήσει, αν μας είναι αρκετά οικείοι — λειτουργεί σχεδόν σαν φρένο στην αφήγηση. Ενώ ως εύρημα αυτοαναφορικότητας μπορεί να έχει ενδιαφέρον, εδώ επανέρχεται συχνά και σπάει τον ρυθμό. Σε συνδυασμό με το γεγονός ότι οι συγκεκριμένοι πολιτισμοί δεν έχουν την ίδια βιωματική εγγύτητα με την ελληνική αρχαιότητα, η σύνδεση δεν γίνεται το ίδιο οργανικά.

Δεν είναι κακό βιβλίο — κάθε άλλο. Παραμένει καλογραμμένο, δομημένο, με καθαρή πρόθεση να εκλαϊκεύσει χωρίς να απλοποιεί υπερβολικά. Απλώς, σε σύγκριση με τα προηγούμενα, του λείπει εκείνη η σπίθα που κάνει τις σελίδες να φεύγουν χωρίς να το καταλάβεις.

Ένα ενδιαφέρον εγχείρημα, που ίσως να λειτουργήσει καλύτερα για αναγνώστες που δεν έχουν ήδη «χορτάσει» Παπακώστα σε σύντομο χρονικό διάστημα.

👍Η προσπάθεια διεύρυνσης του ορίζοντα πέρα από τον ελληνικό χώρο και η σταθερά προσιτή γραφή

👎Η επαναληπτικότητα και η αυτοαναφορικότητα που αποδυναμώνουν τον ρυθμό

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩

Αρχαιολογία αγάπη μου... έλα πάρε με από δω

Ο Δρ. Θεόδωρος Παπακώστας ξεκινά το δεύτερο βιβλίο του από εκεί που άφησε το πρώτο, αλλά γρήγορα γίνεται ξεκάθαρο ότι δεν πρόκειται απλώς για μια επανάληψη της επιτυχημένης συνταγής. Το «Αρχαιολογία, αγάπη μου, έλα πάρε με από εδώ» έχει όλα τα γνώριμα υλικά: ιστορία, αρχαιολογία, γλαφυρές περιγραφές, χιούμορ και σωστό ρυθμό. Παρ’ όλα αυτά, το στυλ είναι διαφορετικό, πιο ελεύθερο και πιο αφηγηματικό, σαν ο συγγραφέας να έχει πια λυθεί και να απολαμβάνει περισσότερο το παιχνίδι με το υλικό του.

Χωρισμένο σε πέντε μεγάλες ενότητες, το βιβλίο αφήνει πίσω του το ενιαίο εύρημα του ασανσέρ και περνά σε μια σειρά από αυτόνομα κεφάλαια, όπου το καθένα λειτουργεί ως μια μικρή, ολοκληρωμένη ιστορία. Από αρχαιολογικά ευρήματα και ιστορικά πρόσωπα μέχρι καθημερινές απορίες και αναπάντεχες συνδέσεις με το σήμερα, ο Παπακώστας δείχνει πόσο εύκολα μπορεί η αρχαιότητα να γίνει οικεία, σχεδόν προσωπική. Τα κεφάλαια διαδέχονται το ένα το άλλο χωρίς κοιλιές, οι σελίδες κυλάνε γρήγορα και ο αναγνώστης πιάνει τον εαυτό του να λέει «άλλο ένα κεφάλαιο» — μέχρι που έχει φτάσει στο τέλος.

Εκεί που το βιβλίο κερδίζει πραγματικά είναι στη γραφή. Φαίνεται ξεκάθαρα ότι, όταν υπάρχει ταλέντο και πλούσιο υλικό, η εκλαϊκευμένη επιστήμη μπορεί να γίνει απολαυστική ανάγνωση χωρίς να χάνει το βάθος της. Ο συγγραφέας δεν προσπαθεί να εντυπωσιάσει με όρους και ημερομηνίες, αλλά με ιστορίες, εικόνες και συνδέσεις που κάνουν τον αναγνώστη να βλέπει την αρχαιολογία όχι ως κάτι σκονισμένο, αλλά ως κάτι ζωντανό και παρόν.

Στα θετικά του βιβλίου συγκαταλέγονται ο ρυθμός, η ποικιλία των θεμάτων και η αίσθηση ότι κάθε κεφάλαιο έχει λόγο ύπαρξης. Στα λιγότερο δυνατά του σημεία, ίσως κάποιοι να προτιμούσαν μια πιο σφιχτή κεντρική ιδέα, όπως στο πρώτο βιβλίο, αντί για αυτή τη σπονδυλωτή μορφή. Παρ’ όλα αυτά, η συνολική εμπειρία παραμένει εξαιρετικά ευχάριστη και χορταστική.

Ένα βιβλίο που αποδεικνύει ότι η αρχαιολογία δεν χρειάζεται να σε παρακαλάει για να την αγαπήσεις. Αρκεί να σου μιλήσει σωστά.

👍 H αφηγηματική άνεση, ο ρυθμός και η ικανότητα να μετατρέπεται η αρχαιολογία σε ιστορία που διαβάζεται απνευστί
👎 H απουσία ενός ενιαίου αφηγηματικού ευρήματος μπορεί να ξενίσει όσους αγάπησαν το πρώτο βιβλίο

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩✩

Χωράει όλη η αρχαιότητα στο ασανσέρ

Λάτρης της ιστορίας – και κατ’ επέκταση της αρχαιολογίας – δύσκολα θα μπορούσα να μη μου αρέσει ένα τέτοιο βιβλίο «εκλαϊκευμένης επιστήμης». "Το χωράει όλη η αρχαιότητα στο ασανσέρ;" του Δρ. Θεόδωρου Παπακώστα είναι ακριβώς αυτό που υπόσχεται: μια συμπυκνωμένη, καλοδουλεμένη και ευχάριστη περιήγηση στην εξέλιξη της ανθρωπότητας στον ευρύτερο ελληνικό χώρο, χωρίς ακαδημαϊκές αγκυλώσεις και χωρίς να σε κουράζει ούτε στιγμή.

Μέσα από 12 κεφάλαια — ίσως όχι και τόσο τυχαίος αριθμός — ο συγγραφέας διατρέχει τον χρόνο και τον χώρο, χρησιμοποιώντας αρχαιολογικά ευρήματα ως αφετηρία για να αφηγηθεί την ιστορία μας: από τα πρώτα ίχνη ανθρώπινης παρουσίας μέχρι τη συγκρότηση σύνθετων κοινωνιών. Η κεντρική ιδέα, μια φαινομενικά τυχαία συνάντηση με έναν άγνωστο σε ένα ασανσέρ, λειτουργεί ως έξυπνο αφηγηματικό εύρημα που δένει όλο το βιβλίο και του δίνει μια παιχνιδιάρικη, σχεδόν προφορική αίσθηση. Άλλωστε, ποτέ δεν ξέρεις πότε θα χρειαστεί να έχεις πρόχειρη μια καλή ιστορία να πεις, ειδικά αν βρεθείς κλεισμένος σε ένα ασανσέρ.

Η γραφή του Παπακώστα είναι απλή, άμεση και ξεκάθαρη, χωρίς να υποτιμά τον αναγνώστη. Καταφέρνει να ισορροπήσει ανάμεσα στη γνώση και την αφήγηση, κάνοντας ακόμα και πιο σύνθετα αρχαιολογικά ζητήματα προσβάσιμα και ενδιαφέροντα. Το βιβλίο διαβάζεται άνετα, σχεδόν μονορούφι, και λειτουργεί τόσο ως εισαγωγή για όσους κάνουν τα πρώτα τους βήματα στον μαγικό κόσμο της αρχαιολογίας όσο και ως ευχάριστο «φρεσκάρισμα» γνώσεων για όσους έχουν ήδη μια σχετική εξοικείωση με το αντικείμενο.

Ένα βιβλίο που συνίσταται ανεπιφύλακτα: για νέους αναγνώστες, για περίεργα μυαλά, για όσους αγαπούν την ιστορία ή απλώς θέλουν να περάσουν ένα απόγευμα με ένα έξυπνο, καλογραμμένο και ουσιαστικό ανάγνωσμα.

👍 Η επιτυχημένη εκλαΐκευση της αρχαιολογίας, χωρίς απλοϊκότητα
👎 Η σύντομη ανάπτυξη ορισμένων θεμάτων αφήνει την αίσθηση ότι θα μπορούσαν να ειπωθούν κι άλλα

 Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩✩✩