Περιστατικά από το ταβάνι

 

«Δεν χαζεύουμε πια.» Έτσι ξεκινά η περιγραφή του βιβλίου. Νομίζω αυτή η πρόταση συνοψίζει καλύτερα από οτιδήποτε άλλο τι είναι και τι θέλει να είναι αυτή η συλλογή διηγημάτων.

Ο Χρήστος Ωραιόπουλος γράφει "Περιστατικά από το ταβάνι", ιστορίες δηλαδή,  που φαίνεται να έχουν γεννηθεί ακριβώς εκεί όταν ο ίδιος ήταν ξαπλωμένος, κοιτώντας το ταβάνι, αφήνοντας τη μνήμη να αναδύει στιγμιότυπα από χρόνια που μυρίζουν φοιτητική εστία και πρώτες αγάπες. Έρωτες, άγχη, ανασφάλειες, θάνατος - οι ίδιες θεματικές επιστρέφουν από ιστορία σε ιστορία, συνδεδεμένες μεταξύ τους με έναν τρόπο που κάνει τη συλλογή να διαβάζεται σαν ένα ενιαίο σύμπαν παρά σαν ανεξάρτητα κείμενα.

Αυτή η αυτοβιογραφική χροιά είναι και το δυνατό και το αδύναμο σημείο του βιβλίου. Από τη μια, οι ιστορίες είναι αληθοφανείς - παραδόξως αληθοφανείς, θα έλεγα, ακριβώς επειδή δεν προσπαθούν να είναι τίποτα παραπάνω από αυτό που είναι. Από την άλλη, ο Ωραιόπουλος πασχίζει σε κάθε ιστορία να δώσει μια άλλη, λίγο διαφορετική διάσταση, και δεν το καταφέρνει πάντα. Κάποιες ιστορίες έχουν ενδιαφέρον, κάποιες άλλες λιγότερο.

Είναι το ιδανικό βιβλίο για το μετρό, ειδικά αυτό της Θεσσαλονίκης, καθώς ο χρόνος για να ολοκληρώσεις μια ιστορία είναι μικρότερος από αυτόν που χρειάζεται ο συρμός για να πάει από Βενιζέλου στην Αγία Σοφία. 

👍Η συνοχή του σύμπαντος που χτίζει

👎Η φιλοδοξία για κάτι παραπάνω δεν πάντα αποδίδει

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩

Ένας άντρας που τον λένε Ούβε

 

Το "Ένας άντρας που τον λένε Ούβε" είναι από εκείνα τα βιβλία που το οπισθόφυλλο υπόσχεται κάποια πράγματα και τα τηρεί. Θα κλάψεις. Θα γελάσεις. Και πιθανότατα και τα δύο ταυτόχρονα.

Ο Ούβε είναι ένας εκκεντρικός ηλικιωμένος κύριος που δυσκολεύεσαι να συμπαθήσεις εκ πρώτης όψεως καθώς είναι γκρινιάρης, άκαμπτος, εχθρικός απέναντι σε όλους και σε όλα. Ο Fredrick Backman όμως ακολουθεί μια έξυπνη αφηγηματική τακτική: εναλλάσσει το παρόν με το παρελθόν, κινούμενος ανάμεσα στη ζωή του Ούβε σήμερα και στον άνθρωπο που έγινε μέσα από τα χρόνια. Και όσο μαθαίνεις περισσότερα, τόσο περισσότερο αρχίζεις να καταλαβαίνεις και να αγαπάς αυτόν τον γκρινιάρη γείτονα που στην πραγματικότητα είναι ό,τι πιο αξιολάτρευτο έχεις συναντήσει ανάμεσα στις σελίδες.

Ο Backman εδώ ακολουθεί έναν πιο εύκολο δρόμο από άλλα βιβλία του - στηρίζεται στον κεντρικό ήρωα και αφήνει τον χαρακτήρα να κάνει τη δουλειά. Και λειτουργεί. Οι δευτερεύοντες χαρακτήρες δεν είναι απλώς συμπληρωματικοί, αλλά αποτελούν κομμάτι ενός σύμπαντος που ο Backman έχει χτίσει με υπομονή και αγάπη, και που αναγνωρίζεις αμέσως αν έχεις διαβάσει και άλλα βιβλία του.

Φεύγοντας από το τελευταίο κεφάλαιο, σκέφτεσαι τους γείτονές σου. Και αναρωτιέσαι αν κάποιος από αυτούς που δεν έχεις πάρει στα σοβαρά κρύβει μια ολόκληρη ζωή πίσω από την εκκεντρικότητά του.

👍 Ο Ούβε ως χαρακτήρας

👎 Η αφηγηματική τακτική είναι πιο προβλέψιμη σε σχέση με άλλα βιβλία του Backman

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩✩✩

Άνθρωποι με άγχος

Αυτό το βιβλίο ήταν ο λόγος που με έκανε να αργήσω να γράψω την κριτική για το "Η Μπριτ-Μαρί ήταν εδώ" - το άνοιξα αμέσως μετά και δεν μπορούσα να σταματήσω.

Μια αποτυχημένη ληστεία τράπεζας. Ένα διαμέρισμα προς πώληση. Οκτώ άγνωστοι μεταξύ τους που βρίσκονται ξαφνικά όμηροι. Αυτή είναι η αφετηρία και ο Fredrick Backman την εκμεταλλεύεται με τρόπο που δεν περιμένεις. Το "Άνθρωποι με άγχος" ξεφεύγει από τη νόρμα των προηγούμενων: περισσότερα κεφάλαια, κάποια ιδιαίτερα μικρά, δομή που θυμίζει κινηματογραφικό σενάριο. Δεν είναι τυχαίο που το Netflix πήρε τα δικαιώματα το 2021 και έφτιαξε την αντίστοιχη μίνι σειρά.

Οι χαρακτήρες είναι και πάλι το δυνατό χαρτί - αξέχαστοι, ζωντανοί, αν και εδώ ο Backman τους σπρώχνει λίγο περισσότερο προς την καρικατούρα από όσο χρειάζεται για να τους πιστέψεις απόλυτα. Σε αυτό το βιβλίο εντοπίζουμε, περισσότερα από τα άλλα βιβλία του ίδιου, να θίγονται και άλλα θέματα. Στερεότυπα επιβεβαιώνονται μέχρι να διαλυθούν, έντονη κοινωνική κριτική που κρύβεται κάτω από το χιούμορ, υπαρξιακά ζητήματα και άλλα πολλά τα οποία πρέπει να διαβάσετε το βιβλίο για να τα ανακαλύψετε μόνοι σας.

Και μετά υπάρχει η ανατροπή, την οποία ο Backman κρατά καλά κρυμμένη, τοποθετημένη τόσο κοντά στο τέλος που με λίγες σελίδες να απομένουν και ενώ σου έχει δώσει νωρίτερα τη "λύση" στο μυστήριο. 

👍 Η κινηματογραφική δομή της αφήγησης

👎 Οι χαρακτήρες κάποιες φορές είναι περισσότερο καρικατούρες από όσο χρειάζεται

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩✩

Η Μπριτ-Μαρί ήταν εδώ

Ομολογώ ότι άργησα να γράψω αυτή την κριτική. Όχι γιατί βαρέθηκα, αλλά γιατί μόλις έκλεισα το βιβλίο, άνοιξα αμέσως το επόμενο. Αυτό από μόνο του, νομίζω, λέει πολλά.

Η Μπριτ-Μαρί δεν είναι άγνωστη, την έχουμε συναντήσει ήδη στο βιβλίο "Η γιαγιά μου σας χαιρετά και ζητάει συγγνώμη", ως περιφερειακή φιγούρα που δύσκολα αγαπάς. Εδώ παίρνει γίνεται πρωταγωνίστρια, ως μια εκκεντρική γυναίκα που έχει περάσει τη ζωή της στη σκιά των άλλων και που, στα εξήντα της κάτι, βρίσκεται ξαφνικά μόνη και αναγκάζεται να ξαναβρεί τον εαυτό της. Το πώς το κάνει σε ένα μικρό, ξεχασμένο χωριό που λέγεται Μποργ, με μια παιδική ποδοσφαιρική ομάδα και ανθρώπους που κανείς άλλος δεν θα κοιτούσε δύο φορές είναι η ουσία του βιβλίου.

Ο Fredrick Backman ξέρει να γράφει χαρακτήρες. Και το κάνει καλά. Ξέρει να γράφει ιστορίες. Και αυτές τις γράφει καλά. Και ξέρει να σε κάνει να γελάς και να δακρύζεις μέσα από ιστορίες που δεν σε απασχολεί αν είναι αληθοφανείς - γιατί νιώθουν αληθινές, και αυτό αρκεί. Κανένας χαρακτήρας δεν είναι παράταιρος, κανένας δεν υπάρχει τυχαία. Ακόμα και οι πιο περιφερειακοί κουβαλούν κάτι δικό τους στο "Η Μπριτ-Μαρί ήταν εδώ".

Φοβήθηκα λίγο ότι ο ενθουσιασμός μου θα κόπαζε με τον καιρό. Δεν κόπασε. Το βιβλίο μένει χαραγμένο στη μνήμη μου, οι χαρακτήρες, το Μποργ, η αίσθηση ότι κάπου σε εκείνη τη γωνιά του κόσμου, μακριά από τη βουή, θα μπορούσες κι εσύ να κάθεσαι και να βλέπεις μπάλα.

👍 Οι χαρακτήρες του βιβλίου
👎 Ίσως σε κάποιους να φανεί η Μπριτ-Μαρί κουραστική

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩✩

Η γιαγιά μου σας χαιρετά και ζητάει συγγνώμη

 

Ο Fredrik Backman έχει αποδείξει ότι ξέρει να γράφει για ανθρώπους που δεν ταιριάζουν με τον κόσμο γύρω τους. Στο βιβλίο του "Η γιαγιά μου σας χαιρετά και ζητάει συγγνώμη" το κάνει δύο φορές, μία για κάθε γενιά.

Η Έλσα είναι σχεδόν οκτώ χρονών και δεν ταιριάζει σε αυτόν τον κόσμο. Η γιαγιά της είναι ο μόνος άνθρωπος που την καταλαβαίνει, μια ιδιόρυθμη, αναρχική, ηλικιωμένη που της αρέσει να διηγείται παραμύθια για ένα φανταστικό βασίλειο όπου όλα έχουν νόημα. Όταν η γιαγιά φεύγει νωρίς, αφήνει πίσω της μια σειρά από γράμματα, ουσιαστικά ένα παιχνίδι κυνηγητού που οδηγεί την Έλσα από γείτονα σε γείτονα, αποκαλύπτοντας ιστορίες που δεν ήξερε ότι υπήρχαν.

Αυτό που κάνει το βιβλίο εξαιρετικό είναι η απόλυτη φυσικότητα με την οποία ο Backman μπλέκει τα πάντα μαζί: το χιούμορ με τον πόνο, το φανταστικό με το αληθινό, τις παιδικές στιγμές με τις βαριές αλήθειες των ενηλίκων. Και το κάνει με τέτοια άνεση που δεν δίνεις καν σημασία στις εναλλαγές. Η ιστορία σε παρασύρει και δεν σε αφήνει να σκεφτείς πού βρίσκεσαι. Ενώ η απώλεια της γιαγιάς συμβαίνει αρκετά νωρίς, η ίδια είναι παρούσα σε κάθε σελίδα μέσα από τα γράμματά της, τις ιστορίες της, τον τρόπο που έχει αφήσει το αποτύπωμά της σε κάθε άνθρωπο γύρω της.

Το τέλος είναι αναμενόμενο, αν και δεν έχει σημασία. Γιατί με τον Backman, το ταξίδι είναι πάντα πιο σημαντικό από τον προορισμό.

👍 Η φυσική εναλλαγή χιούμορ και συγκίνησης

👎 Το τέλος είναι προβλέψιμο, αν και αυτό δεν αφαιρεί τίποτα από τη μαγεία του

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩✩✩

Πόση Μεγάλη Ελλάδα θέλετε; - Ναι!

 

Υπάρχει μια κατηγορία βιβλίων που δύσκολα κρίνεις δίκαια: αυτά που διασκεδάζουν ενώ διδάσκουν. Γιατί αν τα κρίνεις ως λογοτεχνία, μοιάζουν ελαφριά. Αν τα κρίνεις ως επιστήμη, μοιάζουν ανεπαρκή. Κι όμως, κάνουν κάτι που λίγα βιβλία καταφέρνουν: σε κάνουν να θέλεις να μάθεις περισσότερα.

Ο Θεόδωρος Παπακώστας, διδάκτωρ κλασικής αρχαιολογίας, επιστρέφει με την ίδια αφηγηματική τεχνική που έχει κάνει αναγνωρίσιμο το έργο, τον διάλογο. Στο "Πόση Μεγάλη Ελλάδα θέλετε; - Ναι!" βρισκόμαστε και εμείς σε κάποιο λιμάνι, περιμένοντας το πλοίο, όπως οι τρεις πρωταγωνιστές, μας ταξιδεύουν στο χρόνο διαμέσου των σημαντικότερων ελληνικών αποικιών της Μεγάλης Ελλάδας. Ο ιστορικός είναι ο γνώστης, αυτός που κρατά το νήμα και μεταφέρει τη γνώση — αλλά το κάνει με τρόπο που δεν θυμίζει ποτέ διάλεξη. Οι πιο σπαρταριστές ιστορίες εκείνης της εποχής και περιοχής αφηγούνται με χιούμορ, ζωντάνια και αγάπη για το αντικείμενο.

Είχα κρίνει τον Παπακώστα πιο αυστηρά στο προηγούμενο βιβλίο του — Ένας Αιγύπτιος, ένας Βαβυλώνιος και ένας Βίκινγκ μπαίνουν σε ένα μπαρ — αλλά εδώ η αφηγηματική τεχνική λειτουργεί άψογα. Ο διάλογος δεν είναι απλώς όχημα για τη μεταφορά πληροφοριών, είναι το ίδιο το βιβλίο. Και όταν ο κεντρικός ήρωας αναφωνεί «Σοβαρούς μας βαριέστε, χιουμορίστες μας κράζετε. Έτσι δεν μας θέτε, αλλιώς δεν μας θέτε, πώς μας θέτε τέλος πάντων;», νιώθεις ότι ο συγγραφέας μιλά και για τον εαυτό του — και έχει δίκιο.

Για όσους αγαπούν την αρχαία ιστορία αλλά δεν αντέχουν την ακαδημαϊκή σοβαροφάνεια, αυτό είναι ακριβώς το βιβλίο που χρειάζονται.

👍 Η διασκεδαστική αφηγηματική τεχνική, οι σπαρταριστές ιστορίες, η αγάπη του συγγραφέα για το αντικείμενο
👎 Όσοι αναζητούν πιο αυστηρή ιστορική προσέγγιση ίσως βρουν το ύφος πολύ ελαφρύ

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩✩

Όμορφα κορίτσια

Ξεκινώντας να διαβάζεις τα "Όμορφα κορίτσια", από τις πρώτες σελίδες νιώθεις ότι κάτι δεν πάει καλά, όχι με το βιβλίο, αλλά μέσα στο βιβλίο. Η Karin Slaughter έχει το χάρισμα να χτίζει μια ατμόσφαιρα που σε κάνει να αντιλαμβάνεσαι ότι κάτι αρνητικό έχει ήδη συμβεί, ακόμα και όταν οι χαρακτήρες κρατούν ακόμα κάποια ελπίδα.

Δύο αδερφές, η Claire και η Lydia, έχουν χάσει επαφή χρόνια μετά την εξαφάνιση της τρίτης αδερφής τους Julia στα φοιτητικά τους χρόνια. Όταν ο σύζυγος της Claire δολοφονείται υπό μυστηριώδεις συνθήκες, οι δύο γυναίκες αναγκάζονται να επανασυνδεθούν και μαζί αρχίζουν να ξετυλίγουν μια αλήθεια που κανείς δεν ήθελε να βρει. Η αφήγηση εναλλάσσεται ανάμεσα στο παρόν και το παρελθόν, και κάθε νέα αποκάλυψη φέρνει τον αναγνώστη ένα βήμα πιο κοντά στην επίλυση, χωρίς ποτέ να νιώθεις ότι κάτι δίνεται εύκολα.

Οι χαρακτήρες είναι από τα δυνατά χαρτιά του βιβλίου. Ο καθένας κουβαλά τον δικό του σταυρό, τα δικά του μυστικά, και η Slaughter τους γράφει με τρόπο που τους κάνει να αισθάνεσαι αληθινούς. Το τέλος είναι άκρως κινηματογραφικό, γεμάτο σασπένς, αν και κάποιες λογοτεχνικές ευκολίες θυμίζουν ότι το είδος έχει τους δικούς του συμβιβασμούς.

Το μόνο που θα άλλαζα είναι η έκταση. Το βιβλίο θα κέρδιζε αν ήταν περίπου 200 σελίδες πιο σύντομο καθώς κάποια μέρη της ανάπτυξης κουράζουν εκεί που θα έπρεπε να σε κρατούν σε εγρήγορση.

👍 Η ατμόσφαιρα, οι καλογραμμένοι χαρακτήρες, οι αποκαλύψεις που κρατούν το ενδιαφέρον, το κινηματογραφικό φινάλε
👎 Κάποιες λογοτεχνικές ευκολίες στο τέλος

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩✩ 

Μετά το Μόναχο

Όταν έχεις λατρέψει την Καταραμένη Ομάδα και μαθαίνεις ότι ο David Peace καταπιάστηκε με μια άλλη ποδοσφαιρική ιστορία που σημάδεψε το νησί, ανυπομονείς. Και το βιβλίο δεν σε απογοητεύει, απλώς δεν φτάνει ακριβώς εκεί που περίμενες.

Ας ξεκινήσουμε από τον τίτλο. Ο πρωτότυπος είναι "Munichs", ένας χαρακτηρισμός που χρησιμοποιούν οι αντίπαλοι οπαδοί για τους φιλάθλους της Γιουνάιτεντ, με αρνητική χροιά, παραπέμποντας στην τραγωδία ως σημείο αδυναμίας. Η ελληνική απόδοση "Μετά το Μόναχο" δεν είναι απόλυτα ακριβής, αλλά ταιριάζει στο βιβλίο, γιατί αυτό ακριβώς είναι: μια ιστορία για το μετά της τραγωδίας.

Στις 6 Φεβρουαρίου 1958, το αεροπλάνο που μετέφερε τους Busby Babes, τη νεαρή, λαμπρή ομάδα της Μάντσεστερ Γιουνάιτεντ, συνετρίβη κατά την απογείωση στο Μόναχο. Είκοσι τρεις άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, ανάμεσά τους οκτώ παίκτες. Ο Peace ξεκινά με ένα προμήνυμα, μια σκοτεινή αίσθηση που σε κάνει να ξέρεις ότι κάτι κακό έρχεται, χωρίς να μπορείς να το αποτρέψεις. Και όταν έρθει, ζούμε το μετά: τα πένθη, οι κηδείες, η προσπάθεια ανοικοδόμησης, ο πόνος που κυλά παράλληλα με την ελπίδα, τόσο αληθινά που σε κάνουν να ξεχνάς ότι διαβάζεις μυθιστόρημα, αλλά χρονογράφημα εκείνων των ημερών.

Το δυνατό σημείο του βιβλίου είναι το Μάντσεστερ, όχι οι παίκτες, όχι ο Busby, αλλά η ίδια η πόλη, που αναδεικνύεται σε κεντρικό χαρακτήρα. Ο πόνος της κοινότητας, η αλληλεγγύη, η αργή επιστροφή στη ζωή. Και αυτό το καταφέρνει ο Peace με τρόπο που μπορεί να αγγίξει και κάποιον που δεν ενδιαφέρεται καθόλου για ποδόσφαιρο.

Το αδύναμο σημείο είναι ότι όλα κυλούν ομαλά. Δεν υπάρχει κορύφωση, τα γεγονότα περνούν σαν ο χρόνος που περνά, και κανένας από τους πρωταγωνιστές δεν σε κάνει να θέλεις να μείνεις κοντά του. Ίσως να είναι αυτό το δίχτυ προστασίας που άπλωσε ο συγγραφέας για τους αναγνώστες του. 

👍 Το Μάντσεστερ ως κεντρικός χαρακτήρας

👎 Αδυναμία ταύτισης με τους χαρακτήρες

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩

Σάρκα

Πρέπει να ομολογήσω ότι δεν είμαι φαν των Ούγγρων συγγραφέων και σπάνια με εντυπωσιάζουν τα βραβεία Booker. Η "Σάρκα" του David Szalay με ανάγκασε να αναθεωρήσω και τα δύο.

Αυτό που με έκανε να το ανοίξω ήταν η περιγραφή στο οπισθόφυλλο. Αυτό που με κράτησε ήταν κάτι που δύσκολα περίμενα: ένας λόγος τόσο άμεσος, τόσο λιτός, που μοιάζει να γράφτηκε από τον ίδιο τον πρωταγωνιστή. Ο Szalay ακολουθεί τη ζωή του István, ενός νέου Ούγγρου που μεγαλώνει σε ένα συγκρότημα κατοικιών, και από μια σχέση με μια παντρεμένη γειτόνισσα που αλλάζει τα πάντα, βρίσκεται να διολισθαίνει μέσα από φυλάκιση, στρατό, μετανάστευση στο Λονδίνο, και τελικά στους κόλπους της βρετανικής ελίτ — χωρίς ποτέ να φαίνεται να έχει επιλέξει τίποτα συνειδητά.

Τα κεφάλαια έχουν χρονική συνέχεια, αλλά ανάμεσά τους υπάρχουν κενά, χρόνια που ο Szalay αφήνει σκόπιμα κενά, εμπιστευόμενος τον αναγνώστη να τα γεμίσει μόνος του. Αυτή η τεχνική, που σε άλλα χέρια θα ένιωθες σαν αδυναμία, εδώ είναι η δύναμη του βιβλίου. Ο μικρόπεριοδος λόγος δεν κουράζει, αλλά σε αρπάζει από την πρώτη σελίδα και δεν σε αφήνει να πάρεις ανάσα.

Μέχρι το τελευταίο κεφάλαιο. Εκεί ο ρυθμός αλλάζει, όλα γίνονται πιο αργά, πιο βαριά, σαν να ζητά το βιβλίο τον χρόνο του για να συνειδητοποιήσεις ότι κάθε ζωή φτάνει κάποια στιγμή στο τέλος της. Και αν είσαι τυχερός, μπορείς να είσαι εσύ αυτός που θα το διαλέξει.

👍 Η αμεσότητα του λόγου
👎 Οι γυναικείοι χαρακτήρες λειτουργούν μόνο συμπληρωματικά του πρωταγωνιστή

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩✩✩

Έμβια όντα

 

Υπάρχει μια συγκεκριμένη απογοήτευση που νιώθεις όταν ένα βιβλίο με πολλά βραβεία δεν σε κερδίζει. Δεν είναι απλώς ότι δεν σου άρεσε — είναι ότι αρχίζεις να αναρωτιέσαι αν το πήρες στραβά.

Δεν το πήρα στραβά. Τα "Έμβια όντα" δεν είναι ένα καλό βιβλίο. 

Η Iida Turpeinen χτίζει ένα φιλόδοξο αφηγηματικό σχέδιο: τρεις εποχές, τρεις ιστορίες, όλες συνδεδεμένες με την αγελάδα του Steller, ένα θαλάσσιο θηλαστικό που εξαφανίστηκε τον 18ο αιώνα από ανθρώπινη δραστηριότητα. Η ιδέα του ταξιδιού στον χρόνο μέσα από ένα εξαφανισμένο είδος, η σύνδεση επιστήμης, μνήμης και περιβαλλοντικής καταστροφής — θα μπορούσε να δουλέψει πολύ καλά. Και το πρώτο μέρος, με τον φυσιοδίφη Georg Wilhelm Steller στο πλευρό μιας ρωσικής αποστολής, υπόσχεται ακριβώς αυτό.

Από εκεί και πέρα, το βιβλίο χάνει τον εαυτό του. Αυτό που ακολουθεί μοιάζει περισσότερο με εκλαϊκευμένη επιστήμη παρά με λογοτεχνία — και μάλιστα όχι από την ενδιαφέρουσα εκδοχή της. Οι πληροφορίες συσσωρεύονται χωρίς να μετασχηματίζονται σε αφήγηση, χωρίς η συγγραφέας να φαίνεται να νιώθει την ανάγκη να τις κάνει πιο προσιτές ή πιο ζωντανές. Το βιβλίο θέτει ένα σχέδιο και δεν το υλοποιεί — κι αυτό είναι ίσως η πιο μεγάλη του αποτυχία.

Τα βραβεία παραμένουν αναπάντητη ερώτηση.

👍 Αν έπρεπε να βρω κάτι, θα ήταν το πρώτο μέρος

👎 Ατελείωτο κατέβασμα άχρηστων πληροφοριών

Βαθμολογία: ✩✩✩

Η χρονιά της μαγικής σκέψης

Να γράψεις για το πένθος σου είναι ήδη δύσκολο. Να το γράψεις με τρόπο που να ενδιαφέρει κάποιον που δεν σε ξέρει — αυτό είναι κάτι άλλο εντελώς.

Η Joan Didion έχασε τον σύζυγό της John Gregory Dunne ξαφνικά, σε ένα δείπνο, ενώ παράλληλα η κόρη τους νοσηλευόταν σοβαρά στο νοσοκομείο. "Η χρονιά της μαγικής σκέψης", το βιβλίο που έγραψε στον χρόνο που ακολούθησε δεν είναι απλώς ένα ημερολόγιο πόνου — είναι μια προσπάθεια να κατανοήσει πώς λειτουργεί το πένθος, πώς ο νους αρνείται να δεχτεί αυτό που ξέρει, πώς η «μαγική σκέψη» — η πεποίθηση ότι αν κάνεις κάτι συγκεκριμένο ο άλλος μπορεί να επιστρέψει — είναι όχι παραλογισμός αλλά ανθρώπινο αντανακλαστικό.

Η γραφή της Didion είναι ακριβής, ψυχρή με την καλή έννοια — δεν επιδιώκει να σε συγκινήσει, και γι' αυτό ακριβώς σε συγκινεί. Δεν κατακλύζεσαι από αρνητικά συναισθήματα διαβάζοντάς το· αντίθετα, παρακολουθείς με σχεδόν κλινική προσοχή πώς ένας άνθρωπος οργανώνει τις σκέψεις του μέσα στο χάος, πώς βάζει τη λογική να υπηρετήσει το συναίσθημα. Και στο τέλος αντιλαμβάνεσαι ότι αυτό που διάβασες δεν είναι μόνο η ιστορία της Didion — είναι ένας οδηγός για το πώς επιβιώνουν οι άνθρωποι.

Το μόνο που κουράζει είναι ο τρόπος εισαγωγής των κεφαλαίων — επαναλαμβανόμενος, σχεδόν τυπικός, σαν να δεσμεύεται η συγγραφέας σε μια φόρμα που τελικά δεν της χρειάζεται.

👍 Η ψύχραιμη ανάλυση του πένθους
👎 Ο επαναλαμβανόμενος τρόπος εισαγωγής των κεφαλαίων

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩

The Nazi and the Psychiatrist

Σπάνια διαβάζω βιβλία στα αγγλικά για τη στήλη του Read Voyage. Το "The Nazi and the Psychiatrist" ήταν μια εξαίρεση — και η υπόθεσή του το δικαιολογεί απόλυτα.

Ο Douglas Kelley ήταν ο αμερικανός ψυχίατρος που ανέλαβε να εξετάσει τους ναζί αξιωματούχους στις φυλακές της Νυρεμβέργης πριν από τη δίκη — ανάμεσά τους ο Hermann Göring, ο Rudolf Hess, ο Albert Speer. Η πρόσβασή του σε αυτούς τους ανθρώπους ήταν μοναδική, και οι ερωτήσεις που έθεσε — τι κάνει έναν άνθρωπο ικανό για τέτοια εγκλήματα, είναι οι ναζί ψυχικά ανώμαλοι ή απλώς άνθρωποι υπό διαφορετικές συνθήκες — παραμένουν εξαιρετικά επίκαιρες.

Το υλικό είναι από μόνο του συναρπαστικό, και ο El-Hai Jack το αναπτύσσει με ρυθμό που κρατά το ενδιαφέρον αμείωτο. Το πρόβλημα είναι ότι το βιβλίο λειτουργεί περισσότερο ως δημοσιογραφική καταγραφή παρά ως λογοτεχνική αφήγηση. Οι ιστορίες των ναζί αξιωματούχων, που θα μπορούσαν να αποτελέσουν ψυχολογικά πορτρέτα με βάθος, μένουν στην επιφάνεια — αναφέρονται, δεν αναπτύσσονται. Και ο ίδιος ο Kelley, παρά το ενδιαφέρον της προσωπικότητάς του, δεν αποκτά ποτέ την παρουσία που του αξίζει.

Ένα βιβλίο που διαβάζεται εύκολα και αφήνει πίσω του περισσότερες ερωτήσεις από όσες απαντά — κάτι που, ανάλογα με την οπτική σου, μπορεί να είναι και αρετή.

👍 Η συναρπαστική ιστορική υπόθεση
👎 Απουσία λογοτεχνικής αξίας

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩

 

Όσα θα ήθελα να ξέρει ο γιος μου για τον κόσμο

Μερικά βιβλία σε πιάνουν από την πρώτη σελίδα και δεν σε αφήνουν να φύγεις. Αυτό είναι ένα από αυτά — και το ξέρεις από τις πρώτες γραμμές.

Ο Fredrik Backman γράφει ένα γράμμα στον γιο του. Όχι με τη μορφή συμβουλών ή ηθικών διδαγμάτων — αλλά με ιστορίες. Μικρές και μεγάλες, αστείες και συγκινητικές, καθημερινές και καθολικές. Ιστορίες για το πώς λειτουργεί ο κόσμος, για τους ανθρώπους που θα συναντήσει, για τα λάθη που αξίζει να κάνει και αυτά που καλύτερα να αποφύγει. Ο τόνος είναι ο γνώριμος Backman — τρυφερός, χιουμοριστικός, άμεσος — αλλά εδώ έχει μια επιπλέον ζεστασιά, γιατί πίσω από κάθε πρόταση νιώθεις έναν πατέρα που μιλά στο παιδί του με όλη του την καρδιά.

Αυτό που κάνει το "Όσα θα ήθελα να ξέρει ο γιος μου για τον κόσμο" εξαιρετικό είναι ότι δεν απευθύνεται μόνο στον γιο του Backman. Σε λίγες σελίδες, αρχίζεις να σκέφτεσαι τον δικό σου πατέρα — τι σου είπε, τι δεν πρόλαβε να σου πει, τι ήθελε ίσως να σου γράψει και δεν το έκανε ποτέ. Και αν είσαι γονιός, ή σκέφτεσαι να γίνεις, σε κάνει να φανταστείς τον εαυτό σου στη θέση του — τι γράμμα θα έγραφες εσύ.

Είναι ένα από εκείνα τα βιβλία που δεν χρειάζεται να είσαι σε συγκεκριμένη στιγμή της ζωής σου για να σε αγγίξουν. Σε αγγίζουν ανεξαρτήτως.

👍 Η ευρηματικότητα των ιστοριών

👎 Δύσκολο να βρεις κάτι να προσάψεις — ίσως μόνο ότι τελειώνει πολύ γρήγορα

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩✩✩

Συμφωνία Ζωής

Υπάρχουν βιβλία που δεν ξέρεις πού να τα τοποθετήσεις — δεν είναι παιδικά, δεν είναι ακριβώς για ενήλικες, και τελικά συνειδητοποιείς ότι αυτό είναι ακριβώς το νόημά τους.

Η "Συμφωνία Ζωής" είναι ένα παραμύθι — και ο Fredrik Backman δεν το κρύβει. Η ιστορία κινείται σε έναν κόσμο όπου τα συναισθήματα, οι επιλογές και τα όνειρα παίρνουν υλική υπόσταση, όπου οι άνθρωποι κάνουν κυριολεκτικά συμφωνίες για τη ζωή τους. Το πλαίσιο είναι φανταστικό, αλλά αυτό που λέει μέσα από αυτό είναι βαθιά ανθρώπινο — για τις επιλογές που κάνουμε, για αυτά που θυσιάζουμε, για το τι σημαίνει να ζεις μια ζωή που πραγματικά σου ανήκει.

Ο Backman έχει ένα σπάνιο χάρισμα: να σε κάνει να χαμογελάς και να σε συγκινεί στην ίδια σελίδα, μερικές φορές στην ίδια πρόταση. Εδώ αυτό το χάρισμα είναι παρόν — η γραφή του είναι άμεση, τρυφερή, με χιούμορ που δεν χτυπάει ποτέ δυνατά αλλά αφήνει πάντα ένα χαμόγελο. Δεν είναι το πιο σύνθετο βιβλίο του, αλλά έχει μια καθαρότητα που λίγα βιβλία τολμούν.

Για μικρά και μεγάλα παιδιά — και για όλους όσους έχουν ξεχάσει ότι ανήκουν και στις δύο κατηγορίες.

👍 Η ισορροπία ανάμεσα σε χιούμορ και συγκίνηση

👎 Όσοι αναζητούν πιο σύνθετη αφήγηση ίσως το βρουν πολύ απλό

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩

Κάθε πρωί ο δρόμος για το σπίτι γίνεται όλο και πιο μακρύς

Όταν ένας συγγραφέας σε κερδίζει με την πρώτη ανάνγωση, θέλεις να πιστεύεις ότι η υπόλοιπη δουλειά του έχει την ίδια μαγεία. Μερικές φορές έχει. Άλλες φορές, όχι.

Έχοντας διαβάσει τους Φίλους μου και έχοντας αγαπήσει τον τρόπο που ο Fredrik Backman γράφει για τις ανθρώπινες σχέσεις, μπήκα σε αυτή τη μικρή νουβέλα με προσδοκίες. Η κεντρική ιδέα του "Κάθε πρωί ο δρόμος για το σπίτι γίνεται όλο και πιο μακρύς" είναι αναμφίβολα δυνατή: ένας παππούς που χάνει σιγά σιγά τη μνήμη του και ο εγγονός του που παρακολουθεί αυτή την απώλεια ανήμπορος, σε έναν κόσμο που μοιάζει με όνειρο — ή εφιάλτη. Ο Backman επιλέγει να αφηγηθεί αυτή την ιστορία σε ένα υπερρεαλιστικό πλαίσιο, όπου το μυαλό του παππού γίνεται κυριολεκτικά σκηνή.

Κάπου όμως στην ανάπτυξη κάτι δεν δένει. Το υπερρεαλιστικό πλαίσιο, που θα μπορούσε να λειτουργήσει ως συναισθηματικός ενισχυτής, μένει σε έναν χώρο μεταξύ — ούτε αρκετά ποιητικό ώστε να σε παρασύρει, ούτε αρκετά συγκεκριμένο ώστε να σε αγγίξει. Η ιστορία χάνει τον αναγνώστη ακριβώς εκεί που θα έπρεπε να τον κρατά πιο σφιχτά.

Για όσους δεν έχουν διαβάσει τον Backman, ίσως να είναι καλύτερα να ξεκινήσουν από αλλού.

👍 Η κεντρική ιδέα

👎 Η ανάπτυξη της ιστορίας δεν ήταν αυτή που έπρεπε

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩

Μπάουμγκάρτνερ

Όταν ένας συγγραφέας γράφει το τελευταίο του βιβλίο χωρίς να το ξέρει, μερικές φορές το βιβλίο το ξέρει για λογαριασμό του.

Ο "Μπάουμγκαρτνερ" είναι ένας ηλικιωμένος καθηγητής φιλοσοφίας που ζει μόνος, χρόνια μετά τον θάνατο της γυναίκας του, της Άννας, σε ατύχημα. Δεν την έχει ξεπεράσει — και δεν φαίνεται να θέλει να την ξεπεράσει. Η Άννα είναι παντού: στα αντικείμενα του σπιτιού, στις σκέψεις του, στα ποιήματά της που ο Μπάουμγκαρτνερ διαβάζει και ξαναδιαβάζει σαν να ψάχνει κάτι που ξέχασε να της πει. Γύρω του, η ζωή συνεχίζεται με τη μικρή της καθημερινότητα — επισκέψεις, αναμνήσεις, στιγμές που έρχονται και φεύγουν χωρίς να ζητούν άδεια.

Είναι αδύνατο να διαβάσεις αυτό το βιβλίο χωρίς να σκεφτείς τον ίδιο τον Paul Auster — σαν να έγραψε για τον εαυτό του από απόσταση, μέσα από έναν φανταστικό χαρακτήρα που όμως αναπνέει με τη δική του αναπνοή. Ο λόγος είναι άμεσος, χωρίς περιττά στολίδια, και δημιουργεί μια οικειότητα που σπάνια νιώθεις τόσο γρήγορα — με τον Μπάουμγκαρτνερ, με την Άννα που δεν γνωρίζεις ποτέ απευθείας, με όλους τους χαρακτήρες που περνούν από τις σελίδες. Πολλά νοήματα συμπυκνωμένα σε λίγες σελίδες — η απώλεια, η μνήμη, το γήρας, η ερώτηση τι μένει από έναν άνθρωπο όταν φύγει.

Δεν είναι το πιο φιλόδοξο βιβλίο του. Είναι όμως ένα από τα πιο ειλικρινή — και διαβάζοντάς το σήμερα, γνωρίζοντας ότι ο Auster δεν θα έγραφε άλλο, νιώθεις ότι κρατάς κάτι που δεν έπρεπε να τελειώσει τόσο σύντομα.

👍 Τα πολλά νοήματα σε λίγες σελίδες
👎 Ίσως σε κάποιους φανεί μικρή η έκταση του βιβλίου για τα θέματα που πραγματεύεται

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩

Φλεγόμενο αγόρι

Πριν διαβάσεις to "Φλεγόμενο αγόρι", πιθανότατα δεν ξέρεις ποιος είναι ο Stephen Crane. Μετά, δύσκολα θα τον ξεχάσεις — και αυτό είναι ολόκληρο το νόημα.

Ο Crane έζησε μόλις 28 χρόνια, στα τέλη του 19ου αιώνα, και πρόλαβε να γράψει έργα που άλλαξαν την αμερικανική λογοτεχνία — ανάμεσά τους το Το Κόκκινο Σήμα της Ανδρείας, ένα μυθιστόρημα για τον Εμφύλιο Πόλεμο που έγραψε χωρίς να έχει δει ποτέ μάχη. Έζησε φτωχά, περιπλανήθηκε, αγάπησε, ρισκάρισε — και έσβησε γρήγορα, σαν να ήξερε ότι δεν είχε χρόνο να χάσει.

Ο Paul Auster αφιερώνει πάνω από 1000 σελίδες σε αυτή τη ζωή — και δεν αφήνει τίποτα εκτός. Κάθε λεπτομέρεια, κάθε σχέση, κάθε κείμενο αναλύεται με την προσοχή κάποιου που δεν μπορεί να φανταστεί ότι κάτι είναι ασήμαντο. Αυτό είναι και το δυνατό σημείο του βιβλίου και η αχίλλειος πτέρνα του. Όσοι αγαπούν τον Auster για τα μεγάλα του μυθιστορήματα θα αναγνωρίσουν εδώ την ίδια αφοσίωση, την ίδια ένταση — και θα το λατρέψουν. Για τους υπόλοιπους, η πυκνότητα θα γίνει κουραστική αρκετά γρήγορα.

Διαβάζοντάς το, δεν μπορείς να μην σκεφτείς τη ζωή εκείνης της εποχής — πόσο διαφορετικός ήταν ο κόσμος, πόσο δύσκολο ήταν να επιβιώσεις ως συγγραφέας, και ταυτόχρονα πόσο ισχυρή μπορεί να είναι η επιρροή ενός ανθρώπου που έζησε τόσο λίγο. Και αναπόφευκτα έρχεται η σκέψη: ποιος θα είναι αυτός που θα γράψει κάποια μέρα το αντίστοιχο βιβλίο για τον Auster;

👍Η αγάπη του Auster για τον Crane που διαπερνά κάθε σελίδα

👎Η υπερβολική λεπτομέρεια κουράζει όσους δεν είναι ήδη μυημένοι στον Auster

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩

Αόρατος

Ο Paul Auster αγαπά να παίζει με τις διαφορετικές μορφές των πρωταγωνιστών, των κεφαλαίων, της ίδια της ιστορίας. Ο "Αόρατος" είναι ένα βιβλίο αρκετά φιλόδοξο — τέσσερα κεφάλαια, τέσσερις διαφορετικοί αφηγηματικοί τρόποι, τέσσερις εκδοχές της ίδιας ιστορίας. Η ιδέα είναι δελεαστική. Η εκτέλεση, δυστυχώς, άνιση.

Ο Adam Walker, ένας νέος φοιτητής λογοτεχνίας στη Νέα Υόρκη του 1967, γνωρίζει τον Rudolf Born, έναν μυστηριώδη Ευρωπαίο με χάρη και σκοτεινή ενέργεια, και την όμορφη συντρόφισσά του Margot. Η γνωριμία αυτή θα τον σημαδέψει για πάντα — ένα έγκλημα, μια προδοσία, μια σχέση με την αδερφή του που διασχίζει όρια. Από εκεί το βιβλίο σπάει σε κομμάτια: πρώτο πρόσωπο, δεύτερο, τρίτο, και τελικά ένα χειρόγραφο που διαβάζει κάποιος άλλος και σχολιάζει.

Το δεύτερο κεφάλαιο είναι αναμφίβολα το καλύτερο — γραμμένο στο δεύτερο πρόσωπο, με μια ένταση και οικειότητα που τα υπόλοιπα δεν καταφέρνουν να φτάσουν. Εκεί ο Auster είναι συγκεντρωμένος, και το φαίνεται. Τα άλλα τρία κεφάλαια όμως μοιάζουν να τραβούν προς διαφορετικές κατευθύνσεις χωρίς ποτέ να συναντηθούν ουσιαστικά. Η αφηγηματική πολυφωνία, που θα μπορούσε να δημιουργήσει βάθος, καταλήγει να δημιουργεί απόσταση.

Είναι ένα βιβλίο που θαυμάζεις περισσότερο για την πρόθεσή του παρά για το αποτέλεσμά του.

👍Το δεύτερο κεφάλαιο

👎Άνιση εκτέλεση, τα κεφάλαια δεν επικοινωνούν μεταξύ τους όσο θα έπρεπε

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩

Σάνσετ Παρκ

Δεν χρειάζεται να διαβάσεις πολλές σελίδες για να καταλάβεις ότι κάτι δεν πάει καλά. Όχι με τους χαρακτήρες — με το ίδιο το βιβλίο, το "Σάνσετ Παρκ" του Paul Auster.

Ο Μάιλς Χέλερ, ένας νέος που έχει εγκαταλείψει τη ζωή του στη Νέα Υόρκη από ενοχή για έναν θάνατο που αισθάνεται υπεύθυνος, δουλεύει στη Φλόριντα αδειάζοντας κατασχεμένα σπίτια — απομεινάρια της οικονομικής κρίσης του 2008. Εκεί γνωρίζει την Pilar, μια έφηβη που αγαπά παράφορα αλλά κρύβει από όλους, ξέροντας ότι η σχέση τους δεν έχει μέλλον. Όταν αναγκάζεται να φύγει, επιστρέφει στο Μπρούκλιν και εγκαθίσταται με μια παρέα νέων σε ένα εγκαταλελειμμένο σπίτι στο Sunset Park — μια κοπέλα που παλεύει με τη σχέση της, ένας ηθοποιός που μετράει αποτυχίες, μια φοιτήτρια που ψάχνει κατεύθυνση. Στο παρασκήνιο, ο πατέρας του Miles, εκδότης που βλέπει τον κόσμο του να καταρρέει, προσπαθεί να επανασυνδεθεί με έναν γιο που τον έχει διαγράψει.

Το υλικό είναι υποσχόμενο — η κρίση, η εκτοπισμένη νεολαία, η ενοχή ως κινητήριος δύναμη. Ο Auster όμως δεν φαίνεται να ξέρει ακριβώς τι θέλει να κάνει με όλα αυτά. Οι χαρακτήρες παρουσιάζονται με βιασύνη, χωρίς να αποκτούν ποτέ το βάθος που θα τους έκανε να ζουν στη μνήμη σου. Η πλοκή εξελίσσεται, αλλά χωρίς να χτίζει — κάθε σκηνή μοιάζει να ξεκινά από το μηδέν, σαν να μην θυμάται τι προηγήθηκε. Και όσο προχωράς, η αίσθηση ότι κάτι λείπει δεν φεύγει — αντίθετα, εδραιώνεται.

Είναι ένα βιβλίο που ήθελε να πει πολλά και κατέληξε να μην λέει αρκετά για κανένα από αυτά, ενώ μοιάζει σαν να γράφτηκε με το ζορί για να πουληθεί συμπληρωματικά με την κυριακάτικη έκδοση κάποιας γνωστής εφημερίδας.

👍 Το κοινωνικό πλαίσιο της κρίσης ως κεντρική ιδέα
👎 Η αίσθηση ότι το βιβλίο δεν βρήκε ποτέ τον εαυτό του

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩

 

Ημερολόγιο του χειμώνα

Υπάρχει μια στιγμή στη ζωή κάθε ανθρώπου που κοιτάς πίσω και αναρωτιέσαι πώς έφτασες εδώ. Ο Paul Auster αποφάσισε να καταγράψει αυτή τη στιγμή — και το αποτέλεσμα είναι ένα από τα πιο ζωντανά βιβλία που έχει γράψει.

Το "Ημερολόγιο του χειμώνα" είναι η αυτοβιογραφία ενός ανθρώπου που εισέρχεται στην τρίτη ηλικία και αποφασίζει να κοιτάξει πίσω — όχι με νοσταλγία, αλλά με την ψυχρή, τρυφερή ακρίβεια κάποιου που ξέρει ότι ο χρόνος πια μετράει διαφορετικά. Ο λόγος του είναι χειμαρρώδης, αδιάκοπος — δεν υπάρχουν κεφάλαια που να ανακόπτουν τη ροή. Ξεκινά από το σώμα — τα τραύματα, οι αρρώστιες, τα σημάδια που αφήνει ο χρόνος πάνω στη σάρκα — και από εκεί ξετυλίγεται σε όλη η ζωή του. Οι γυναίκες που αγάπησε, ανάμεσά τους η μητέρα του με την τραγική της ιστορία και η Siri Hustvedt, η γυναίκα που παντρεύτηκε και που παραμένει παρούσα σε κάθε σελίδα. Τα σπίτια που έζησε — και ο Auster καταγράφει κάθε διεύθυνση, κάθε δωμάτιο, σαν οι τοίχοι να κρατούν μνήμη. Οι δουλειές που έκανε για να επιβιώσει πριν γίνει συγγραφέας, οι αποτυχίες, οι στιγμές που παραλίγο να τα παρατήσει.

Υπάρχουν σκηνές που μένουν: ο νεαρός Auster στο Παρίσι, φτωχός και επίμονος, γράφοντας σε ένα κρύο δωμάτιο. Η απότομη, βίαιη απώλεια της μητέρας του. Η πρώτη φορά που συνειδητοποίησε ότι το σώμα του δεν ήταν πια αυτό που θυμόταν. Δεν είναι στιγμές δραματικές με την κινηματογραφική έννοια — είναι στιγμές αληθινές, και αυτό τις κάνει να χτυπούν πιο δυνατά.

Είναι ένας Auster διαφορετικός από αυτόν που ξέρουμε — χωρίς αλληγορίες, χωρίς παιχνίδια με την αφήγηση, χωρίς μεταφυσικές παγίδες. Μόνο ένας άνθρωπος και η ζωή του. Και αυτό, αποδεικνύεται, αρκεί.

👍 Ο  χειμαρρώδης λόγος και η οικειότητα που δημιουργεί με τον αναγνώστη
👎 Όσοι αναζητούν τον «κλασικό» Auster ίσως δεν τον βρουν σε αυτό το βιβλίο

Βαθμολογία: ✩✩✩✩✩✩✩✩✩